Thác mùa mưa đầy, ồn và nhiều bụi nước nhưng hay đục và đường khó; thác mùa khô gầy, trong, yên và đi lại dễ. Tuần được lòng nhiều người nhất thường là tuần chuyển mùa, khi mưa vừa thưa dần: thác còn đầy gần như giữa mùa, nước đã trong, trời quang hơn và lối đi khô. Ở vùng núi phía Bắc, tuần đó thường rơi vào khoảng cuối tháng chín sang tháng mười; ở Tây Nguyên thường khoảng tháng mười đến đầu tháng mười một; ở miền Trung muộn hơn, khoảng cuối năm. Năm nào mưa dứt sớm hay kéo dài thì tuần ấy dịch theo.
Nói gọn thì không có mùa "đúng" cho mọi người. Người muốn thấy khối nước gầm và màn sương phun chọn khác người muốn ngồi trên đá nhìn đáy vực xanh. Phần dưới chia năm thành bốn pha, tả mỗi pha thác trông thế nào, ai hợp, và những chuyện chỉ người đi nhiều lần một thác mới để ý.
Bốn pha của một ngọn thác trong năm
Cách chia này đúng cho phần lớn thác ở vùng có mùa mưa rõ rệt. Tháng ghi theo kiểu "thường vào khoảng"; năm nào mưa sớm muộn thì cả chuỗi dịch theo vài tuần.
| Pha | Thác trông thế nào | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa (vài tuần sau những cơn mưa đầu) | Thác bắt đầu dày lên, nước còn đục vì đất khô bị cuốn trôi, cây quanh thác xanh trở lại | Người muốn thấy thác "tỉnh dậy", ít người, chấp nhận nước chưa đẹp |
| Giữa mùa mưa | Thác to nhất, bụi nước nhiều, có ngày đỏ đục, có ngày trắng sau vài hôm nắng | Người muốn khí thế, chịu khó canh ngày sau mưa và đi theo dự báo |
| Chuyển mùa, mưa thưa dần | Thác vẫn đầy, nước trắng và trong dần, trời quang, nắng xiên đẹp, dễ có cầu vồng | Phần lớn mọi người, gia đình, người chụp bằng điện thoại |
| Giữa mùa khô | Thác gầy, chia thành dải, đá lộ ra nhiều, vũng chân thác trong veo | Người thích yên, muốn đi bộ gần đá, xem cấu trúc thác |
Một điều ít người nói: pha chuyển mùa không chỉ đẹp vì nước, mà vì không khí. Sau mấy tháng mưa, bụi trong không khí đã được rửa sạch, nên nhìn xa thấy rõ từng lớp rừng phía sau thác. Ảnh chụp cùng một góc vào tháng tám và tháng mười khác nhau ở chính chỗ đó, chứ không phải ở bản thân ngọn thác.
Mùa mưa: thác đẹp nhất về khí thế, nhưng phải canh ngày
Đứng trước thác giữa mùa mưa, thứ bạn cảm nhận trước tiên là tiếng. Tiếng ầm đến trước khi thấy nước, và khi đến gần thì nói chuyện phải ghé tai. Rồi đến hơi nước: một lớp sương mịn bao quanh chân thác, đọng trên tóc, trên lông mày. Ánh sáng giữa mùa mưa thường xám dịu vì mây, nên thác hiện lên như một khối trắng trên nền đá và rừng xanh đậm. Đó là cảnh không pha nào khác có được.
Cái giá là phải canh. Giữa mùa có tuần mưa liên tục, thác đỏ đục và lối xuống chân thác bị chặn. Có tuần nắng xen, thác trắng và đẹp. Cách canh đơn giản: theo dõi thời tiết vùng thượng nguồn trong một tuần trước chuyến đi, chọn ngày thứ hai hoặc thứ ba sau một đợt mưa lớn. Nếu đúng ngày đi có cảnh báo mưa lớn, lũ quét hay sạt lở cho vùng núi, thì đổi ngày, không cố.
Mùa mưa còn có một chi tiết nhỏ: buổi sáng thường quang hơn buổi chiều, vì mưa giông vùng núi hay đến sau trưa. Đi sớm, ngắm xong trước một hai giờ chiều là tránh được phần lớn những cơn mưa rào. Nghe tiếng sấm vọng từ phía núi thì bắt đầu đi ra, đừng đợi mưa đến nơi.
Mùa khô: thác gầy mà vẫn có cái riêng
Nhiều người đến thác mùa khô rồi thất vọng vì so với ảnh mùa mưa. Nhưng nếu đi với đúng kỳ vọng thì mùa khô có những thứ mùa mưa không có. Thác chia thành nhiều dải mảnh như những sợi chỉ bạc trên vách đá. Vũng chân thác trong đến mức nhìn thấy đá cuội dưới đáy, có khi cả đàn cá nhỏ. Vách đá lộ ra những lớp, những hốc mà mùa mưa bị nước che. Và yên: nghe được tiếng chim, tiếng nước nhỏ giọt, không phải gào lên mới nói được với nhau.
Mùa khô cũng là lúc đi bộ dọc suối phía dưới thác dễ nhất, lội qua những đoạn nước nông được, ngồi trên những tảng đá mà mùa mưa đang ngập. Với gia đình có trẻ nhỏ, đây là mùa dễ chịu hơn: đường khô, ít nguy cơ nước lên đột ngột, có chỗ cho trẻ ngồi nghịch nước ở mép vũng cạn dưới mắt người lớn.
Một lưu ý: có những thác nhỏ gần như cạn hẳn vào cuối mùa khô, chỉ còn vệt ẩm trên vách. Nếu đi xa chỉ để xem một thác cụ thể vào tháng khô nhất, hỏi trước người quanh đó xem thác còn nước không. Thác trên sông lớn thì ít khi cạn, chỉ gầy đi.
Chọn tuần đi theo bốn bước
Thay vì chọn một tháng cố định, đi theo thứ tự này sẽ cho bạn tuần hợp với mình hơn.
- Quyết định mình muốn xem kiểu gì. Khí thế và bụi nước thì nghiêng về giữa mùa mưa; trong và yên thì nghiêng về mùa khô; muốn cân cả hai thì nhắm pha chuyển mùa.
- Xác định mùa mưa của vùng có thác. Vùng núi phía Bắc mưa nhiều khoảng tháng năm đến tháng chín; Tây Nguyên khoảng tháng năm đến tháng mười; miền Trung mưa muộn, dồn khoảng tháng chín đến tháng mười hai. Cùng một tháng mười, thác Tây Bắc đã vào chuyển mùa còn thác miền Trung mới bắt đầu đầy.
- Theo dõi một tuần trước khi đi. Nhìn xem năm nay mưa dứt sớm hay kéo dài. Mưa còn dày thì pha chuyển mùa lùi lại; nắng sớm thì nó đến sớm.
- Chốt ngày theo đợt mưa gần nhất. Với mùa mưa và chuyển mùa, chọn ngày thứ hai đến thứ ba sau một đợt mưa; với mùa khô, chọn ngày trời quang để nước có màu xanh trong.
Một gia đình ở thành phố muốn đi thác Tây Nguyên chẳng hạn: muốn cả nhà an toàn, ảnh đẹp, nước còn đầy, thì nhắm khoảng giữa tháng mười, theo dõi tuần cuối tháng chín xem mưa đã thưa chưa, rồi chốt ngày trời quang sau một trận mưa cuối mùa. Cách làm đó thường cho buổi đi trọn vẹn hơn chọn bừa một ngày trong tháng tám.
Những điều chỉ người quay lại một thác nhiều lần mới thấy
Ai đã đến cùng một ngọn thác ở hai mùa sẽ nhận ra thác không chỉ to nhỏ mà đổi cả hình. Mùa mưa, nước tràn qua cả những gờ đá mà mùa khô khô cong, nên thác trông rộng gấp đôi và mất đi những khe, những bậc. Mùa khô, dòng chính co về một hai rãnh sâu nhất, lộ ra những bậc đá xếp như cầu thang mà mùa mưa không ai thấy. Có người đứng ở đúng chỗ chụp năm trước mà không nhận ra là cùng một thác.
Màu nước cũng đổi theo kiểu ít ai nói: giữa mùa khô, vũng chân thác ở nhiều nơi có màu xanh ngọc vì nước trong và đáy có rêu, đá sáng; sang chuyển mùa thì xanh nhạt pha trắng sữa; giữa mùa mưa thì vàng nâu. Nếu thấy ảnh ai đó chụp vũng thác xanh ngọc rồi đi vào tháng tám, bạn sẽ gặp một vũng màu trà sữa.
Và ánh sáng: mùa khô mặt trời cao và gắt, giữa trưa thác gần như không có bóng; chuyển mùa thì nắng mềm hơn, buổi sáng có những vệt sáng chiếu xiên qua bụi nước. Ai muốn thấy thác ở cả hai dáng thì tốt nhất đi hai lần, một lần chuyển mùa, một lần giữa mùa khô, rồi tự chọn mình thích dáng nào.
Chuẩn bị khác nhau theo mùa
Đồ mang theo đổi theo pha của thác; mang đồ mùa mưa đi mùa khô thì nặng, mang đồ mùa khô đi mùa mưa thì ướt.
- Mùa mưa: áo mưa mỏng, túi chống nước cho điện thoại, giày đế bám có rãnh, khăn lau mặt kính, một bộ áo khô để trong xe. Xuất phát sớm để về trước mưa chiều.
- Chuyển mùa: áo khoác nhẹ vì sáng sớm vùng cao đã se lạnh, kem chống nắng vì trời quang nắng gắt hơn, áo mưa gọn phòng mưa muộn.
- Mùa khô: mũ rộng vành, nhiều nước uống hơn vì đường đi nắng, dép quai hậu nếu định lội suối nông, túi đựng rác mang về.
- Mùa nào cũng cần: sạc dự phòng, đèn pin nhỏ nếu thác nằm sâu trong rừng và có khả năng về muộn, một người đi cùng.
Đi với người lớn tuổi thì mùa khô và chuyển mùa dễ hơn hẳn: bậc đá khô, ít trơn, có thể đi chậm và dừng nhiều lần. Mùa mưa thì chọn những thác có lối ngắm từ trên cao, không phải xuống quá nhiều bậc.
An toàn, giữ thác sạch và chụp theo từng mùa
Mùa mưa: không xuống chân thác khi nước đục và đang lên, không đứng trên đá ướt sát mép nước, rời đi khi nghe sấm. Đường đèo mùa mưa có thể sạt; đọc tin cảnh báo trước khi lên đường, gặp đoạn có đất đá lở thì không cố vượt. Mùa khô: đá trông khô vẫn có những mảng rêu ở chỗ nước rỉ; vũng chân thác trong veo nhưng sâu hơn bạn nhìn; chỗ có biển cấm tắm thì không tắm, dù thấy người khác đang tắm. Gặp nạn, gọi 112 hoặc 115.
Mùa nào cũng vậy: rác mang vào thì mang ra. Mùa khô, vỏ chai bỏ trên đá sẽ nằm đó đến mùa mưa rồi bị cuốn xuống bãi đá phía dưới. Không khắc tên lên đá, không bẻ cây, không xếp đá chặn dòng làm vũng tắm. Những tảng đá cuội trong suối là nơi cá và côn trùng nước sống.
Chụp bằng điện thoại cũng đổi theo mùa. Mùa mưa ánh sáng xám, nên chạm vào nền rừng tối để điện thoại không làm ảnh quá sáng, rồi kéo độ sáng xuống nhẹ cho bọt nước giữ chi tiết. Mùa khô và chuyển mùa trời quang, nước trong, nên chụp từ trên cao nhìn xuống vũng để thấy màu nước, tránh giữa trưa vì mặt nước loá. Đặt một người nhỏ đứng trên đá khô ở góc khung để thấy quy mô thác. Không cần chỉnh màu nhiều; thác mùa nào có màu mùa đó.
Câu hỏi thường gặp
Thác mùa khô có đẹp không?
Có, theo một kiểu khác. Thác mùa khô gầy, chia thành dải mảnh, nước trong, vũng chân thác thấy đáy, không khí yên và đường đi dễ. Nếu bạn muốn khí thế và bụi nước thì mùa khô sẽ không đáp ứng được.
Tuần nào trong năm đi thác là cân bằng nhất?
Thường là tuần chuyển mùa khi mưa thưa dần: thác còn đầy, nước đã trong, trời quang. Vùng núi phía Bắc thường khoảng cuối tháng chín sang tháng mười, Tây Nguyên khoảng tháng mười đến đầu tháng mười một, miền Trung muộn hơn, tùy năm.
Vì sao thác đầu mùa mưa lại đục?
Vì những trận mưa đầu cuốn theo lớp đất khô và lá mục tích lại suốt mùa khô. Phải sau vài tuần mưa, mặt đất được rửa bớt, nước thác mới bắt đầu trắng hơn sau mỗi đợt mưa.
Đi thác mùa mưa có nguy hiểm không?
Có những rủi ro thật: nước lên nhanh, đá trơn, đường đèo sạt lở. Đi được nếu chọn ngày sau mưa vài hôm, không có cảnh báo mưa lớn mới, đứng ở chỗ cao, rời đi khi nước đục lên hoặc nghe sấm, và không tắm ở vũng chân thác.
Thác nào ở miền Trung đẹp vào cuối năm?
Miền Trung mưa muộn hơn hai miền kia, mùa mưa dồn khoảng tháng chín đến tháng mười hai, nên phần lớn thác ở dải núi phía tây miền Trung đầy vào những tháng đó. Đây cũng là mùa bão lũ, nên phải theo dõi tin thời tiết chính thức sát ngày.
Mùa khô có nên tắm ở vũng chân thác không?
Chỉ ở chỗ được phép, không có biển cấm, có người quản lý hoặc người địa phương xác nhận là an toàn. Vũng trong veo nhìn nông nhưng thường sâu hơn mắt thấy, và có thể có hố sâu, đá ngầm dưới đáy.