Đi ngắm ruộng bậc thang mà không giẫm lúa nghĩa là chỉ đi trên lối mòn và bờ chính đã nện chặt mà người dân vẫn đi, không bước xuống thửa, không đi trên bờ phụ mỏng hay bờ mới đắp, và hỏi người ở gần trước khi vào sâu ruộng nhà ai; muốn có ảnh "giữa đồng lúa", hãy chụp từ bờ với điện thoại hạ thấp, đừng lội vào. Mỗi mùa ruộng có một kiểu dễ hỏng riêng: mùa nước thì vỡ bờ, mùa chín thì gãy bông, rụng hạt.
Ruộng bậc thang trông như phong cảnh, nhưng từng thửa là của một nhà, từng bờ được đắp bằng tay, từng khóm lúa là gạo ăn cả năm. Người dân phần lớn rất hiếu khách, chỉ không vui khi thấy người lạ coi ruộng như phông nền. Bài này nói cách nhận ra lối được đi, cách xin phép, những việc dễ làm hỏng theo từng pha của ruộng, chuyện an toàn khi đi bờ, và cách có ảnh đẹp mà không cần vào ruộng.
Một bước chân trên ruộng bậc thang nặng hơn bạn nghĩ
Bờ ruộng bậc thang không phải bờ xi măng. Nó được đắp bằng đất, nện bằng chân và tay, mỗi năm phải sửa lại sau mùa mưa. Một bờ ruộng giữ nước cho cả thửa ở trên, và thửa dưới lại nhận nước tràn từ thửa trên qua một khe nhỏ. Khi bờ bị giẫm sụt một mảng, nước chảy tuột xuống, thửa trên khô, thửa dưới ngập. Người dân phải bỏ cả buổi để đắp lại.
Lúa chín thì khác: bông nặng hạt, cọng giòn. Một người lội vào giữa ruộng để chụp, mỗi bước làm gãy vài khóm, hạt rụng xuống bùn. Một người thì ít, nhưng ở những điểm ngắm quen, mỗi ngày mùa lúa chín có hàng trăm người. Những thửa gần đường nhiều năm liền bị giẫm thành một vệt trơ, nhà có ruộng ở đó mất một phần vụ.
Mùa nước đổ, mạ vừa cấy chưa bén rễ, một bàn chân là bật cả khóm lên. Mùa lúa xanh, giẫm vào thì lúa vẫn mọc lại, nhưng để lại lối mòn mà người sau đi theo.
Hiểu điều đó rồi, việc giữ ruộng không còn là chuyện "quy định" mà là chuyện tôn trọng một gia đình bạn không quen. Phần lớn người đi chỉ cần biết lối nào được đi là đủ.
Có một chi tiết nhỏ ít ai để ý: ở nhiều bản, người dân đặt một cành cây hay vài hòn đá chắn ngang đầu một lối bờ. Đó là dấu hiệu nhà ấy không muốn người lạ đi qua, thường vì bờ vừa sửa hay ruộng vừa cấy. Thấy dấu ấy thì quay lại tìm lối khác.
Nhận ra lối được đi: lối mòn, bờ chính và bờ phụ
Lối mòn có dấu chân, dấu bánh xe, phân trâu. Đó là đường người dân dùng hằng ngày để ra đồng, rộng chừng một hai bàn chân, đất nện cứng. Đi trên đó là an toàn cho ruộng và cho bạn.
Bờ chính rộng hơn, bằng phẳng, có cỏ mọc thấp. Bờ chính chạy dọc theo đường đồng mức, nối các thửa của nhiều nhà, thường có người đi. Đi được, nhưng đi một hàng, chậm, nhường đường khi gặp người dân.
Bờ phụ mỏng, chỉ bằng một gang tay, dựng cao. Đó là bờ ngăn giữa hai thửa trong cùng một nhà, chỉ để giữ nước. Đừng đi lên. Bờ phụ rất dễ sụt, và nếu bạn trượt chân thì vừa ngã vừa làm vỡ bờ.
Bờ mới đắp có đất màu sẫm, còn ướt, mặt nhẵn. Mùa nước đổ, người dân vừa đắp lại bờ, đất chưa khô. Bờ này nhìn chắc nhưng lún dưới chân. Đi vòng qua lối khác.
Mương dẫn nước chạy dọc sườn đồi. Đừng nhảy qua mương ở chỗ bờ mương mỏng, đừng đặt chân lên mép mương. Mương vỡ là cả dãy ruộng bên dưới thiếu nước.
Xin phép cho tự nhiên: làm theo thứ tự
Xin phép không cần câu chữ trang trọng. Nhiều người ở bản nói tiếng phổ thông không nhiều, nhưng cử chỉ và nụ cười thì ai cũng hiểu.
- Tìm người ở gần. Người đang làm ruộng, người ngồi trước nhà gần đó, hoặc trẻ con đang chơi có thể dẫn bạn tới người lớn.
- Chào trước, hỏi sau. Một lời chào, một cái gật đầu, rồi chỉ vào bờ ruộng và vào điện thoại: "Em đi trên bờ này chụp một chút được không ạ?"
- Chờ câu trả lời rõ ràng. Cái gật đầu, cái vẫy tay là đồng ý. Ánh mắt ngần ngại, cái xua tay là không. Đừng coi im lặng là đồng ý.
- Đi đúng chỗ được chỉ. Nếu họ chỉ một lối, đi đúng lối đó, đừng mở rộng thêm.
- Chụp người thì hỏi riêng. Đồng ý cho đi qua ruộng không có nghĩa là đồng ý cho chụp mặt. Hỏi thêm một lần nếu muốn chụp họ.
- Cảm ơn khi đi. Một câu cảm ơn, một cái vẫy tay khi rời đi. Nếu muốn gửi ảnh cho họ, hỏi xem họ có muốn không.
Nếu bị từ chối, cảm ơn và đi tiếp. Có những gia đình không muốn người lạ vào ruộng vì đã từng bị giẫm hỏng; lời từ chối ấy có lý do của nó.
Mỗi pha của ruộng dễ hỏng ở đâu
Cùng một bờ ruộng, mỗi mùa lại có một điểm yếu riêng. Bảng dưới gom những gì người dân hay phàn nàn nhất.
| Pha của ruộng | Dễ hỏng ở đâu | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Cày ải, làm đất | Bờ đang được đắp lại, đất mềm | Đứng xa trên đường, không đi lên bờ |
| Nước đổ, ruộng gương | Bờ mới đắp giữ nước, dễ vỡ | Chỉ đi lối mòn, không ném đá xuống nước |
| Vừa cấy | Mạ chưa bén rễ, giẫm là bật khóm | Không xuống ruộng, không đi bờ phụ |
| Lúa xanh, làm đòng | Lúa mềm, giẫm để lại lối mòn | Chụp từ bờ chính, ngồi thấp thay vì lội vào |
| Lúa chín | Cọng giòn, hạt rụng, bông gãy | Không bứt bông, không vạch lúa tìm góc |
| Đang gặt | Lúa bó, thóc phơi, người làm vội | Đứng xa, không chắn lối người gánh |
Điểm chung của cả bảng là: đứng trên đất cứng, nhìn từ ngoài vào. Ruộng bậc thang được ngắm đẹp nhất từ xa, nên giữ ruộng gần như không làm bạn mất góc nào đáng kể.
Những thói quen nên bỏ khi ngắm ruộng
Phần lớn người làm hỏng ruộng không cố ý. Họ chỉ làm theo những gì thấy người khác làm trong ảnh. Bảng dưới đặt cạnh nhau thói quen hay gặp và cách thay thế.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Lội vào giữa thửa lúa chín để có ảnh "ngập trong vàng" | Ngồi thấp trên bờ chính, hạ điện thoại sát ngọn lúa |
| Bứt vài bông lúa cầm tay làm đạo cụ | Để bông lúa trên cây; muốn cầm thì xin một bó người dân đã gặt |
| Nằm hay ngồi đè lên lúa để tạo dáng | Ngồi trên bờ cỏ, trên tảng đá, trên hiên nhà khi được mời |
| Đi tắt qua bờ phụ cho nhanh tới góc đẹp | Đi vòng theo lối mòn, chậm hơn vài phút nhưng không hỏng gì |
| Ném đá xuống ruộng nước cho mặt nước gợn | Chờ gió lặng, hoặc chụp lúc gợn tự nhiên |
| Bỏ lại chai nước, vỏ bánh, đầu thuốc lá trên bờ | Mang theo túi nhỏ, đem rác về nơi có thùng rác |
| Thả loa nhạc to giữa đồng | Để đồng yên, nghe tiếng gió và tiếng người làm ruộng |
Cái không cần làm: không cần mang đạo cụ, không cần trang phục cầu kỳ để hợp với ruộng. Một bộ quần áo gọn, màu nổi, đứng đúng chỗ là đủ cho một tấm ảnh đẹp, và người dân nhìn thấy bạn sẽ thấy dễ chịu hơn nhiều.
An toàn khi đi trên bờ ruộng
Bờ ruộng cũng là chỗ dễ ngã nhất trong chuyến đi, nhất là sau mưa. Mấy điều dưới đây vừa giữ bạn, vừa giữ ruộng.
- Giày đế bám, cổ thấp; dép tông và giày đế bằng trơn là nguyên nhân hay gặp nhất của những cú trượt.
- Đi một hàng, khoảng cách vài bước, không chen, không chạy, không vừa đi vừa nhìn màn hình.
- Bờ cao trên một mét so với thửa dưới thì đi chậm, trọng tâm thấp, không đứng sát mép để chụp.
- Gặp trâu bò trên bờ thì đứng nép vào bên trong, để con vật đi qua trước, không đứng chắn phía trước đầu trâu.
- Chó trong bản có thể sủa đuổi; đứng yên, không chạy, chờ người trong nhà ra.
- Mặc quần dài; bờ cỏ có thể có rắn, côn trùng. Nhìn chỗ đặt chân, nhất là lúc sáng sớm và chiều tối.
- Có sấm sét thì rời bờ ruộng trống, vào nhà dân hoặc xuống chỗ thấp có che.
Bị ngã đau, trật chân hay có người bị thương nặng, gọi 115 và nhờ người dân giúp báo vị trí theo tên bản.
Đi cùng trẻ nhỏ thì nắm tay ở những đoạn bờ cao, không để trẻ chạy trước trên bờ. Trẻ con rất thích nhảy xuống ruộng nước, và một cú nhảy là vừa ngã vừa làm vỡ bờ của người ta.
Có ảnh "giữa đồng lúa" mà không cần lội vào
Tấm ảnh người đứng giữa biển lúa vàng mà nhiều người muốn thật ra có thể chụp từ bờ chính. Bí quyết là hạ điện thoại thật thấp, sát ngang ngọn lúa ở bờ, để tiền cảnh là vài bông lúa nhoè. Người đứng trên bờ ở phía sau, trong mắt người xem, sẽ như đang ở giữa đồng. Không ai phải bước xuống ruộng.
Một cách khác là chụp từ xa, từ sườn đối diện, để người đứng nhỏ trên bờ chính giữa những bậc ruộng. Người mặc áo cam hay đỏ, nổi trên nền xanh hay vàng, chỉ chiếm một góc nhỏ của khung nhưng là chỗ mắt dừng lại đầu tiên. Ảnh như vậy kể được cả quy mô của ruộng lẫn sự hiện diện của người.
Chạm vào vùng ruộng để lấy nét và đo sáng, giảm phơi sáng một chút để màu lúa không cháy. Đừng zoom số quá tay kéo người lại gần; đi bộ một chút trên lối mòn để có khoảng cách vừa phải sẽ tốt hơn. Chụp vài tấm liên tiếp khi người đang bước để dáng tự nhiên.
Và nếu ở chỗ bạn đứng không có góc đẹp mà không phải vào ruộng, hãy bỏ qua góc ấy. Sẽ còn những sườn khác, những giờ khác. Không có tấm ảnh nào đáng đổi bằng một mảng lúa của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Có được đi trên bờ ruộng bậc thang để chụp ảnh không?
Được, nếu đó là lối mòn hay bờ chính mà người dân vẫn đi, và tốt nhất là hỏi người ở gần trước. Không đi lên bờ phụ mỏng, bờ mới đắp, không bước xuống thửa ruộng.
Làm sao biết bờ nào là bờ đi được?
Bờ đi được thường rộng, đất nện cứng, có dấu chân, dấu bánh xe hay phân trâu. Bờ mỏng chỉ bằng gang tay, đất còn ướt, mặt nhẵn là bờ giữ nước, không nên đi.
Người dân không nói được tiếng phổ thông thì xin phép thế nào?
Chào, mỉm cười, chỉ vào bờ ruộng rồi chỉ vào điện thoại, chờ cái gật đầu. Phần lớn người dân hiểu ngay; nếu họ xua tay thì cảm ơn và đi chỗ khác.
Làm sao có ảnh như đứng giữa đồng lúa mà không giẫm lúa?
Hạ điện thoại thấp sát ngọn lúa ở bờ để tiền cảnh là vài bông lúa nhoè, người đứng trên bờ phía sau. Nhìn trong ảnh, người như đang ở giữa đồng mà không ai phải lội vào ruộng.
Mùa nào ruộng bậc thang dễ bị hỏng nhất khi có người đi?
Mùa nước đổ và vừa cấy, vì bờ mới đắp dễ vỡ và mạ chưa bén rễ. Mùa lúa chín thì cọng giòn, hạt dễ rụng, một bước chân vào thửa là gãy nhiều khóm.