CanhTuong.comCảnh Tượng
Nhật thực, nguyệt thực và cảnh trời đặc biệt

Xem nhật thực bằng gì: kính lọc đạt chuẩn, lỗ kim, bóng lá và cách dặn trẻ nhỏ

Chỉ hai đường an toàn: kính lọc nhật thực đạt chuẩn, hoặc nhìn ảnh mặt trời chiếu qua lỗ kim, rây, kẽ lá. Kính râm, phim, điện thoại đều không che được mắt.

Eclipse watchers on a flat city rooftop at mid-morning, a woman in a white shirt seen from behind wearing safe eclipse glasses, gazing at a partially covered sun, wide view

Xem nhật thực chỉ có hai cách an toàn: đeo kính lọc nhật thực đạt chuẩn (loại ghi ISO 12312-2, mặt kính không xước, không thủng), hoặc không nhìn mặt trời mà nhìn ảnh của nó chiếu qua một lỗ kim, qua lỗ rây, qua kẽ lá xuống mặt đất. Kính râm dù đeo hai ba lớp, phim chụp X quang, đĩa CD, kính hàn không rõ số, ống nhòm hay màn hình điện thoại không có tấm lọc đều không che được mắt. Ngay cả khi mặt trời đã bị che tới chín phần, phần còn lại vẫn đủ làm bỏng võng mạc mà không gây đau.

Phần dưới đi từ chuyện chọn và thử kính, cách làm hộp lỗ kim trong mười phút, những thứ trông tối mà vô dụng, tới cách dặn trẻ con và cách chụp lại mà không phải ngước nhìn mặt trời. Lịch nhật thực mỗi năm mỗi khác, giờ bắt đầu và mức che ở từng nơi cũng khác, nên trước buổi xem nào bạn cũng nên tra lịch thiên văn chính thức của năm đó.

Hai đường an toàn và lúc nào dùng đường nào

Kính lọc nhật thực đạt chuẩn. Đây là loại kính giấy hoặc kính nhựa, đeo vào thì cả thế giới tối đen, chỉ còn mặt trời là một đĩa cam hoặc trắng bạc. Kính tốt ghi chuẩn ISO 12312-2 ngay trên gọng, có tên nơi sản xuất. Đeo vào mà vẫn thấy được đèn trần trong nhà, thấy ô cửa sổ sáng, là kính không đủ tối. Kính lọc dùng để nhìn bằng mắt trần, không dùng ghép trước ống nhòm hay điện thoại theo kiểu tự chế.

Chiếu ảnh qua lỗ nhỏ. Ánh nắng đi qua một lỗ nhỏ sẽ vẽ lên mặt phẳng phía sau một ảnh tròn của mặt trời. Khi mặt trăng ăn vào, ảnh đó thành lưỡi liềm. Bạn quay lưng về phía mặt trời và chỉ nhìn xuống tấm giấy, nền gạch hay bức tường. Cách này không cần mua gì, cả nhà nhìn cùng lúc được, và trẻ nhỏ không có cơ hội ngước lên nhìn thẳng.

Khi nào dùng đường nào. Nếu có đủ kính đạt chuẩn cho mỗi người, kính cho cảm giác tận mắt rõ nhất: thấy mép trăng đen gặm vào đĩa sáng. Nếu chỉ có một hai chiếc kính mà nhiều người, nhất là có trẻ dưới mười tuổi, đường chiếu ảnh nên là chính, kính để người lớn thay nhau nhìn từng lúc. Nhiều nhà kết hợp cả hai: một tấm bìa đục lỗ đặt sẵn trên lan can để mọi người nhìn bóng, kính chuyền tay mỗi mười lăm phút.

Không có lối thứ ba. Các mẹo truyền miệng như nhìn qua chậu nước pha mực, nhìn qua mấy lớp kính râm, nhìn qua kính xe ô tô, nhìn nhanh rồi nhắm mắt lại, đều không nằm trong hai đường trên. Mắt không có cảm giác đau ở võng mạc, nên không có tín hiệu nào báo bạn đang bị tổn thương lúc nhìn.

Kiểm kính lọc trước buổi xem một tuần

Kính nhật thực hay được bán ồ ạt vài hôm trước sự kiện, cả loại tốt lẫn loại in chữ cho có. Thử theo thứ tự dưới đây ngay khi cầm kính về, đừng để tới sáng hôm xem mới phát hiện.

  1. Đọc gọng kính. Phải có dòng ISO 12312-2, có tên nơi làm. Gọng chỉ ghi chung chung kiểu "chống tia UV" hay "kính nhật thực cao cấp" mà không có chuẩn là không dùng.
  2. Soi mặt kính vào đèn. Nhìn từ xa, giơ kính lên trước bóng đèn, xem có lỗ châm kim, vết xước, chỗ nhăn bong của tấm lọc hay không. Một vết xước nhỏ là một lối cho ánh nắng chói lọt thẳng vào mắt.
  3. Đeo thử trong nhà. Đeo vào giữa phòng sáng: kính đúng thì gần như tối đen, chỉ còn thấy được những nguồn rất chói như dây tóc bóng đèn rọi thẳng. Nếu vẫn nhìn rõ đồ đạc, ô cửa, mặt người, kính quá nhạt.
  4. Thử với mặt trời một lần ngắn. Đứng quay lưng, đeo kính kín mắt rồi mới quay lại nhìn. Mặt trời phải là một đĩa tròn nét, sáng dịu, không chói, không loá viền. Thấy chói phải nheo mắt là bỏ.
  5. Cất kính phẳng. Kẹp vào giữa một quyển vở cứng hoặc hộp bìa để không gập, không xước. Kính cũ từ lần trước vẫn dùng được nếu tấm lọc còn nguyên, không phồng, không thủng, không trầy.

Một chi tiết người đã xem nhiều lần hay dặn: đeo kính trước rồi mới ngước lên, cúi xuống rồi mới tháo kính. Thói quen tháo kính khi mặt vẫn đang hướng về mặt trời là lúc mắt dễ dính ánh nắng trực tiếp nhất.

Những thứ trông tối mà không che được mắt

Mọi thứ trong bảng dưới đều từng được truyền tay nhau như cách xem nhật thực. Chúng làm ánh sáng nhìn thấy dịu đi, nhưng không cản đủ phần tia gây bỏng võng mạc, nên mắt thấy dễ chịu mà vẫn đang bị hại.

Thứ hay dùngVì sao không được
Kính râm, kể cả đeo chồng hai ba chiếcKính râm làm giảm ánh sáng mấy lần, trong khi nhìn mặt trời cần giảm tới hàng chục nghìn lần. Đồng tử còn mở to hơn sau tròng tối.
Phim chụp X quang, phim âm bản cũĐộ tối không đều, có chỗ mỏng gần như trong. Không ai biết phần nào đang để lọt bao nhiêu ánh sáng.
Đĩa CD, kính màu, giấy bóng kính, túi ni lông đenChặn ánh sáng nhìn thấy được một phần, để lọt hồng ngoại. Nhìn qua thấy mặt trời có màu đẹp, đó chính là cái bẫy.
Kính hàn không rõ sốChỉ loại rất tối mới đủ, mà kính hàn trôi nổi thường không ghi số hoặc ghi sai. Không chắc thì không dùng.
Ống nhòm, ống kính đồ chơi không có tấm lọc phía trướcGom ánh nắng lại, nhìn qua một giây là đủ bỏng. Đeo kính lọc rồi nhìn qua ống nhòm cũng không được, vì tấm lọc nhỏ có thể cháy thủng.
Màn hình điện thoại khi giơ máy lênMàn hình thì không hại, nhưng ai giơ máy cũng liếc lên mặt trời để căn khung. Cảm biến máy cũng có thể hỏng khi chĩa lâu.
Chậu nước pha mực, mặt kính xeẢnh phản chiếu vẫn chói, và người nhìn thường ngửa lên so với mặt trời thật mà không biết.

Có một ngoại lệ duy nhất cho việc bỏ kính: những giây toàn phần, khi mặt trời bị che kín hoàn toàn và chỉ ở trong vệt toàn phần. Nhật thực một phần như ở phần lớn các lần thấy được từ Việt Nam thì không có giây nào như thế.

Làm hộp lỗ kim trong mười phút và tìm lưỡi liềm dưới tán cây

Cách gọn nhất là hai tấm bìa trắng cỡ khổ giấy học sinh. Dùng đầu kim hoặc đầu tăm chọc một lỗ tròn gọn ở giữa tấm thứ nhất, lỗ càng tròn ảnh càng nét. Quay lưng về mặt trời, giơ tấm có lỗ lên ngang vai, để ánh nắng xuyên qua lỗ rơi xuống tấm thứ hai cầm thấp ở dưới. Kéo hai tấm ra xa nhau chừng một sải tay thì ảnh mặt trời to cỡ móng tay, đủ thấy lưỡi liềm. Muốn ảnh to hơn thì kéo xa thêm, nhưng ảnh sẽ mờ đi; muốn sáng hơn thì làm lỗ to hơn một chút, nhưng ảnh bớt nét. Thử vài lần sẽ ra cỡ vừa mắt.

Nếu muốn đẹp hơn, chọc nhiều lỗ trên tấm bìa thành hình chữ cái đầu tên của con, hình trái tim hay hình ngôi sao. Lúc bình thường bóng in xuống là những đốm tròn; khi nhật thực tới, mỗi đốm thành một lưỡi liềm nhỏ, cả hình ghép lại bằng những mảnh trăng khuyết. Trẻ con thường nhớ cái hình này lâu hơn mọi lời giải thích.

Trong bếp có sẵn một dụng cụ tốt hơn: cái rây bột, cái rổ nhựa có lỗ tròn, cái vỉ chiên có lưới. Đặt nó trên cao, nhìn xuống nền xi măng, sẽ thấy hàng chục lưỡi liềm xếp hàng. Một chiếc lược răng thưa hay hai bàn tay đan chéo ngón cũng làm ra vài vệt cong.

Đẹp nhất thì ra dưới một tán cây lá nhỏ. Kẽ lá là hàng trăm lỗ kim tự nhiên, nên khi mặt trời bị che nhiều, bóng nắng lốm đốm trên sân, trên bức tường trắng, trên mui xe đậu dưới gốc cây đều đổi thành lưỡi liềm. Nhiều người lần đầu xem nhật thực lại nhớ cảnh này hơn cả mặt trời qua kính. Cây me, cây bàng non, cây sấu, hàng rào dâm bụt đều cho bóng đẹp; tán quá dày thì bóng chồng lên nhau, khó nhìn.

Cho trẻ nhỏ cùng xem mà không phải canh từng giây

Với trẻ dưới bảy tám tuổi, đừng giao kính rồi tin rằng con sẽ đeo nghiêm túc suốt hai tiếng. Con sẽ tháo ra hỏi chuyện, sẽ hé mắt nhìn bên mép kính vì tò mò, sẽ bắt chước người lớn giơ điện thoại. Cách chắc ăn là để con xem bằng bóng: tấm bìa lỗ kim, cái rây, bóng lá. Cho con tự cầm tấm bìa, tự kéo xa gần để ảnh to nhỏ, con bận tay và quên ngước lên.

Khi muốn cho con nhìn qua kính một lần, người lớn đeo thử trước, rồi đứng sau lưng con, đặt kính áp kín mắt con, giữ bằng cả hai tay, đếm chậm đến mười rồi cùng cúi xuống mới bỏ kính ra. Nói trước với con bằng một câu dễ nhớ, ví dụ "Mặt trời không nhìn bằng mắt không, dù nó có bị ăn mất một nửa." Câu càng ngắn con càng nhớ.

Những buổi xem ở sân trường hay sân khu tập thể đông trẻ, nên có một người lớn chỉ làm việc trông, không cầm điện thoại. Trẻ hay ngửa cổ nhìn khi nghe ai đó reo lên. Chỗ đứng cũng nên quay mặt các con về phía bức tường có bóng lưỡi liềm, lưng về phía mặt trời, để hướng nhìn tự nhiên của con là hướng an toàn.

Đừng hù doạ con là nhìn sẽ mù ngay, vì con thấy người khác nhìn thoáng qua vẫn bình thường và sẽ thôi tin. Nói đúng hơn: mắt không đau nên không biết mình đang bị bỏng, vết bỏng có khi vài hôm sau mới thấy và không chữa lại được. Trẻ lớn hiểu được lý do thì giữ luật tốt hơn.

Chụp lại mà không phải ngước nhìn mặt trời

Điện thoại không có tấm lọc chĩa thẳng lên mặt trời thường cho ra một đốm trắng loá, không thấy được lưỡi liềm, lại dễ hại cảm biến nếu giữ lâu. Thứ đáng chụp nhất trong một buổi nhật thực một phần là những gì dưới đất: bóng lưỡi liềm qua lỗ rây trên nền gạch, bóng lá lốm đốm trên tường, cái hình trái tim bằng lỗ kim của con, khuôn mặt mọi người đeo kính ngửa lên trời chụp từ phía sau.

Chụp bóng thì chạm vào vùng bóng trên màn hình để máy lấy nét đúng chỗ, rồi kéo thanh sáng xuống một hai nấc để lưỡi liềm không bị cháy trắng. Chụp vài tấm cách nhau mười lăm hai mươi phút ở cùng một chỗ, xếp cạnh nhau sẽ thấy lưỡi liềm hẹp dần rồi đầy lại, một câu chuyện trọn vẹn chỉ bằng nền xi măng.

Nếu thật muốn chụp mặt trời, cần một tấm lọc mặt trời làm đúng cho ống kính, che kín phía trước, đặt lên trước khi chĩa máy. Kể cả vậy, đừng nhìn lên để căn khung; hãy dựa máy lên lan can, căn bằng màn hình, mắt chỉ nhìn màn hình. Không có tấm lọc thì để dành công sức cho bóng dưới đất, ảnh đẹp và an toàn hơn nhiều.

Lỡ nhìn thẳng mặt trời thì làm gì

Một cái liếc chưa tới một giây hiếm khi gây hại rõ, nhưng nhìn vài giây trở lên, nhất là nhìn qua ống nhòm hay qua kính không đạt chuẩn, thì nên coi là có nguy cơ. Dấu hiệu thường xuất hiện sau vài giờ tới một hai ngày: một đốm mờ hay đốm tối ngay giữa vùng nhìn, đường thẳng trông cong, màu sắc nhạt đi, khó đọc chữ. Mắt thường không đau, nên nhiều người không để ý.

Nếu thấy những dấu hiệu đó, đi khám chuyên khoa mắt sớm, kể rõ đã nhìn bằng gì, bao lâu, lúc nào. Không tự nhỏ thuốc, không dụi mắt, không chờ xem có tự hết không. Nếu kèm theo nhức đầu dữ dội, nhìn mờ nhanh hay thấy chớp sáng liên tục, gọi cấp cứu 115.

Với trẻ con, để ý lời con nói vài ngày sau buổi xem: con kêu có đốm đen, nheo mắt khi đọc, nhìn tivi lệch đầu. Trẻ nhỏ không biết mô tả nên người lớn phải hỏi. Phần lớn các trường hợp bị hại trong các lần nhật thực trước là người tự tin nhìn bằng kính râm hay nhìn trong lúc mặt trời đã bị che nhiều, tưởng rằng ánh sáng yếu thì không sao.

Câu hỏi thường gặp

Nhật thực che chín phần mặt trời thì nhìn bằng mắt thường được chưa?

Chưa. Phần mặt trời còn lại dù chỉ là một vệt mảnh vẫn sáng như bình thường trên từng điểm, đủ gây bỏng võng mạc. Chỉ những giây che kín hoàn toàn trong vệt toàn phần mới được bỏ kính.

Kính râm phân cực đắt tiền có xem nhật thực được không?

Không. Phân cực chỉ cắt ánh phản xạ chói từ mặt nước, mặt đường, còn độ tối chung vẫn quá nhạt so với mức cần để nhìn mặt trời. Đeo hai chiếc chồng lên cũng không đủ.

Kính nhật thực mua từ lần trước còn dùng được không?

Dùng được nếu tấm lọc còn nguyên vẹn: không thủng, không xước, không nhăn bong, gọng ghi chuẩn ISO 12312-2. Soi kính vào bóng đèn trước khi dùng, thấy một lỗ sáng nhỏ là bỏ.

Xem nhật thực qua màn hình điện thoại có hại mắt không?

Nhìn màn hình thì không hại, nhưng người giơ máy thường liếc thẳng lên mặt trời để căn khung, và cảm biến máy có thể hỏng khi chĩa lâu không có tấm lọc. Chụp bóng lưỡi liềm dưới đất an toàn và đẹp hơn.

Trẻ mấy tuổi thì cho đeo kính nhật thực được?

Không có mốc tuổi cứng, quan trọng là con có giữ kính kín mắt suốt lúc nhìn hay không. Trẻ nhỏ nên xem bằng bóng lỗ kim, rây, bóng lá; khi nhìn qua kính thì người lớn giữ kính áp kín mắt con và đếm thời gian.

Trời có mây mỏng che mặt trời thì nhìn thẳng được không?

Không nên. Mây mỏng tan và dày lên liên tục, chỉ một khoảng trống vài giây là ánh nắng chiếu thẳng vào mắt đang mở to. Vẫn đeo kính đạt chuẩn hoặc xem bằng bóng như ngày trời trong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138