Nhật thực toàn phần và nhật thực hình khuyên chỉ thấy được trong một dải hẹp trên mặt đất gọi là vệt, thường rộng chừng vài chục tới hơn trăm cây số; đứng ngoài vệt dù chỉ một quãng ngắn thì bạn chỉ thấy nhật thực một phần, không có trời tối giữa ban ngày, không có vòng lửa. Vì thế người mê cảnh trời sẵn lòng đi rất xa, có khi sang nước khác, chỉ để đứng đúng trong vệt vài phút. Toàn phần thường kéo dài chừng hai tới bốn phút ở gần đường tâm, hình khuyên có thể dài hơn, nhưng hình khuyên không bao giờ được bỏ kính.
Phần dưới nói khác biệt giữa hai loại khi đứng trong vệt, vì sao vị trí quan trọng tới vậy, chọn chỗ đứng theo đường tâm và theo thời tiết, nhịp từng giây của vài phút toàn phần, luật bỏ kính và đeo lại kính, và cách chuẩn bị cho một chuyến đi xa vì một cảnh ngắn. Đường đi của vệt mỗi lần mỗi khác; bản đồ và giờ chính xác bạn tra trong lịch thiên văn chính thức trước chuyến đi nhiều tháng.
Đứng trong vệt: toàn phần khác hình khuyên ra sao
Hai loại đều do mặt trăng đi qua đúng giữa mặt trời, chỉ khác ở chỗ lúc đó mặt trăng gần hay xa Trái Đất. Gần thì che kín, xa thì để hở một vòng sáng. Cảm giác đứng trong vệt hai loại khác nhau rất nhiều.
| Điều đáng biết | Toàn phần | Hình khuyên |
|---|---|---|
| Lúc che nhiều nhất trông thế nào | Mặt trời đen kịt, quanh là quầng trắng bạc toả ra như tơ | Một vòng lửa mảnh quanh đĩa đen |
| Trời có tối không | Tối như chạng vạng, thấy sao Kim và vài sao sáng | Trời sẫm đi rõ nhưng vẫn là ban ngày |
| Kéo dài | Thường hai tới bốn phút gần đường tâm | Có thể vài phút tới hơn mười phút |
| Có được bỏ kính không | Được, chỉ trong những giây che kín hoàn toàn | Không bao giờ, vòng lửa vẫn chói như mặt trời thường |
| Thứ người xem nhớ nhất | Nhẫn kim cương, chuỗi hạt sáng ở mép, chân trời quanh mình đỏ như hoàng hôn | Vòng tròn khép kín, bóng lỗ kim thành những chiếc nhẫn nhỏ |
| Nếu đứng ngoài vệt | Chỉ thấy một phần, trời vẫn sáng | Chỉ thấy một phần, không có vòng |
Người đã thấy cả hai thường nói hình khuyên là một cảnh đẹp, còn toàn phần là một trải nghiệm làm cả người nổi da gà. Nếu phải chọn một chuyến đi xa, toàn phần đáng hơn; nếu hình khuyên đi qua gần nhà, đừng bỏ.
Vì sao lệch ra một quãng ngắn là mất trọn cảnh
Bóng tối hoàn toàn của mặt trăng khi rơi xuống Trái Đất chỉ là một vệt nhỏ, lướt đi rất nhanh. Bên ngoài vệt, mặt trời luôn còn hở một mảnh, và một mảnh nhỏ cũng đủ giữ cho trời sáng. Che chín mươi chín phần trăm vẫn là ban ngày; che trọn một trăm phần trăm thì trời sập xuống chạng vạng trong vài giây. Khác biệt giữa hai con số tưởng gần nhau ấy là toàn bộ lý do người ta đi xa.
Trong vệt cũng không đều nhau. Đứng gần đường tâm, toàn phần dài nhất; đứng gần mép vệt, toàn phần ngắn lại, có khi chỉ vài giây. Ở mép vệt có cái hay riêng là chuỗi hạt sáng ở viền kéo dài hơn, nhưng với người xem lần đầu, gần đường tâm là chắc ăn nhất. Hãy hình dung hai nhóm bạn cùng đi, một nhóm dừng ở thị trấn cách đường tâm vài cây số, nhóm kia dừng gần mép vì tiện đường: nhóm đầu có hơn ba phút, nhóm sau chưa tới một phút, vừa kịp tháo kính đã phải đeo lại.
Một chuyện hay bị nhầm: người đứng ngoài vệt thấy che chín mươi mấy phần trăm và nghĩ mình đã xem toàn phần. Không phải. Không có quầng trắng bạc, không có sao giữa ban ngày, và kính vẫn phải đeo suốt. Nếu mục đích là toàn phần, đường tâm và mép vệt trên bản đồ chính thức là thứ đầu tiên phải xem.
Chọn nơi đứng: đường tâm, thời tiết, đường ra vào
Xem bản đồ vệt chính thức trước nhiều tháng. Mỗi lần nhật thực, bản đồ đường đi của vệt được công bố sẵn, ghi đường tâm, hai mép, thời lượng toàn phần ở từng điểm. Chọn một khúc của vệt mà bạn tới được, rồi khoanh vài điểm dự phòng cách nhau vài chục tới hàng trăm cây số dọc theo vệt.
Ưu tiên nơi nhiều ngày trời trong vào mùa đó. Một khúc vệt đi qua vùng khô thường đáng tin hơn khúc đi qua vùng mây mù, dù khúc kia gần hơn. Người đi xem nhiều thường xem số ngày trời trong của nơi đó vào đúng tháng đó trong những năm trước.
Có đường để di chuyển dọc vệt trong buổi sáng. Nếu sáng hôm đó mây kéo tới, khả năng đi tiếp vài chục cây số dọc vệt ra khỏi đám mây là phương án cứu cả chuyến. Chọn nơi có đường lớn chạy dọc vệt, tránh chỗ chỉ có một lối vào sẽ kẹt xe khi đông người.
Chỗ đứng cụ thể có chân trời rộng. Một bãi đất bằng, một sườn đồi trống, một con đường ven biển rộng, nơi bạn thấy được cả bầu trời và chân trời bốn phía. Chân trời đỏ rực vòng quanh lúc toàn phần là một nửa cái đẹp, bị nhà cửa che thì mất.
Không chọn mép vực, mỏm đá, bờ biển dốc. Lúc trời tối sập, mọi người ngửa cổ, quay người, reo lên; một bước lùi trong bóng tối ở mép đá là tai nạn. Chọn chỗ đứng bằng, cách xa mép, có lối về rõ ràng.
Vài phút toàn phần diễn ra thế nào, giây nào làm gì
Phần một phần trước và sau kéo dài hơn một giờ mỗi bên, cứ đeo kính xem thong thả. Nhưng khoảng hai mươi phút quanh toàn phần diễn ra rất nhanh, nên đi qua trong đầu trước theo thứ tự này.
- Mười lăm phút trước: ánh sáng nhạt và lạnh lạ thường, bóng người sắc như dao cắt. Gió có thể đổi. Đặt điện thoại ở chế độ sẵn, kiểm tra kính.
- Vài phút trước: phía chân trời bên phía mặt trời đi tới bắt đầu sẫm lại, đó là bóng mặt trăng đang lao tới. Có người thấy những dải sáng tối nhỏ chạy rập rờn trên nền đất trắng.
- Vài giây cuối: lưỡi liềm thành một sợi chỉ, đứt ra thành những hạt sáng ở mép. Vẫn đeo kính.
- Nhẫn kim cương rồi tắt: một điểm sáng chói cuối cùng bên viền, rồi tắt. Lúc đó mới tháo kính.
- Trong toàn phần: nhìn quầng trắng bạc quanh đĩa đen, tìm sao Kim gần đó, rồi quay một vòng nhìn chân trời đỏ quanh mình. Đừng dán mắt vào điện thoại.
- Khi phía viền đối diện bắt đầu sáng lên: điểm sáng đầu tiên xuất hiện là đeo kính lại ngay, không chờ thêm.
- Sau đó: trời sáng lại nhanh như lúc tối đi, mọi người thường im một lúc rồi mới nói chuyện. Phần một phần còn hơn một giờ, cứ xem tiếp qua kính.
Nhiều người xem lần đầu kể rằng họ không nhớ mình đã nhìn gì trong hai phút đó vì bận chỉnh máy. Cứ để máy tự chạy, hoặc không chụp gì cả lần đầu tiên.
Luật bỏ kính và đeo lại kính
Với toàn phần, luật là: chỉ bỏ kính khi qua kính bạn không còn thấy chút sáng nào của mặt trời, và đeo lại ngay khi thấy điểm sáng đầu tiên trở lại. Không có luật nào khác. Đừng bỏ kính theo giờ trên điện thoại, vì đứng lệch đường tâm thì giờ của bạn khác giờ trong bảng; đừng bỏ vì nghe người bên cạnh reo. Mắt mình, kính mình, mình tự kiểm.
Với hình khuyên, không có giây nào bỏ kính. Vòng lửa trông mảnh nhưng mỗi điểm trên nó vẫn chói như mặt trời bình thường, và vì trời sẫm đi, đồng tử mở to hơn, mắt dễ bị hại hơn. Bóng lỗ kim lúc hình khuyên lại đẹp đặc biệt: dưới tán cây, trên tấm bìa đục lỗ, mỗi đốm thành một chiếc nhẫn tròn nhỏ.
Trong nhóm đông, giao một người nhắc to hai câu: "bỏ kính" và "đeo kính". Người này nên là người đã xem rồi, bình tĩnh, mắt luôn nhìn qua kính. Trẻ con nên được người lớn đứng sau giữ kính hộ, đúng lúc mới gỡ ra, đúng lúc đeo lại. Phần một phần trước và sau toàn phần vẫn phải đeo kính hoặc xem bóng như mọi nhật thực một phần khác.
Chuẩn bị cho một chuyến đi xa vì vài phút
Một chuyến đi xem toàn phần thường lên kế hoạch trước nhiều tháng, có khi cả năm. Những thứ dưới đây là phần ngắm cảnh của kế hoạch, không bàn chuyện chỗ ở hay đi lại.
- Kính lọc đạt chuẩn cho mỗi người, dư thêm vài chiếc cho người đứng cạnh quên mang; kẹp trong bìa cứng.
- Một tấm bìa đục lỗ hoặc cái rây nhỏ để xem bóng lúc phần một phần dài.
- Ghế xếp thấp, nón rộng vành, nước, áo khoác mỏng, vì nhiệt độ có thể tụt vài độ lúc toàn phần, nhất là ở vùng khô.
- Đèn pin nhỏ ánh đỏ, phòng khi phải tìm đồ trong mấy phút tối.
- Hai ba điểm dự phòng dọc vệt và thời gian lái xe giữa chúng, để quyết sáng sớm hôm đó.
- Đến nơi từ hôm trước, không đi đường đêm vội vàng vào sáng hôm xem; đường dẫn vào vệt hay kẹt xe vì ai cũng tới cùng một lúc.
- Một tờ giấy ghi giờ bắt đầu, toàn phần, kết thúc ở chính điểm mình đứng, để không phụ thuộc pin điện thoại.
Nếu sáng hôm đó mây che kín không đi đâu được, ở lại vẫn đáng: dưới mây, lúc toàn phần trời vẫn tối sập xuống, gió lạnh đi, chim im. Ít người kể về cảnh đó, nhưng nó vẫn là toàn phần.
Ghi lại bằng điện thoại mà không mất mấy phút quý nhất
Cách khôn ngoan nhất cho người đi lần đầu là đặt điện thoại trên một chân đế nhỏ, chế độ quay video, khung rộng gồm chân trời, bầu trời và vài người đứng xem, bấm quay từ mười phút trước toàn phần rồi để đó. Đoạn video sẽ ghi lại trời tối sập, tiếng người reo, chân trời đỏ vòng quanh, sau đó bạn cắt ra những khung đẹp. Hai tay và đôi mắt của bạn rảnh hoàn toàn cho mấy phút đó.
Nếu muốn chụp chính mặt trời trong toàn phần, chỉ trong những giây che kín mới chụp không cần lọc. Chạm vào đĩa đen để đo sáng, kéo phơi sáng xuống nhiều nấc để quầng trắng không cháy, giữ máy tựa vào thứ gì đó. Đừng zoom số quá tay, ảnh sẽ nhoè. Trước và sau đó, máy không có tấm lọc không được chĩa vào mặt trời.
Với hình khuyên, thứ chụp đẹp nhất bằng điện thoại vẫn là những chiếc nhẫn nhỏ trên nền đất dưới tán lá và bóng người đứng xem dưới ánh sáng lạ. Đặt một người nhỏ trong khung, nghiêng hoặc từ phía sau, để người xem ảnh hiểu đó là một buổi trưa không bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhật thực toàn phần kéo dài bao lâu?
Phần che kín hoàn toàn thường chỉ khoảng hai tới bốn phút ở gần đường tâm của vệt, ngắn hơn khi đứng gần mép. Tính cả phần một phần trước và sau thì cả buổi kéo dài khoảng hai tới ba giờ.
Đứng ngoài vệt toàn phần thì thấy gì?
Chỉ thấy nhật thực một phần, mặt trời vẫn còn hở một mảnh và trời vẫn sáng. Không có quầng trắng bạc, không thấy sao giữa ban ngày, và phải đeo kính suốt buổi.
Nhật thực hình khuyên có được bỏ kính lúc thành vòng tròn không?
Không. Vòng lửa trông mảnh nhưng vẫn chói như mặt trời thường và đủ làm bỏng võng mạc. Suốt nhật thực hình khuyên phải đeo kính đạt chuẩn hoặc xem bóng qua lỗ kim.
Lúc nào được tháo kính trong nhật thực toàn phần?
Chỉ khi qua kính không còn thấy chút sáng nào của mặt trời, tức là sau nhẫn kim cương. Khi điểm sáng đầu tiên xuất hiện lại ở viền đối diện thì đeo kính ngay, không chờ thêm.
Có nên chụp ảnh trong lúc toàn phần không?
Lần đầu tiên nên để điện thoại tự quay video trên chân đế, khung rộng, và dành mắt để nhìn. Vài phút trôi rất nhanh, người bận chỉnh máy thường không nhớ mình đã thấy gì.
Sáng hôm xem nhật thực trời nhiều mây thì làm gì?
Nếu đã chuẩn bị điểm dự phòng dọc vệt, đi sớm tới nơi có dự báo trời trong hơn. Nếu không đi được, ở lại vẫn đáng vì lúc toàn phần trời vẫn tối sập, gió lạnh đi và chim im dù có mây.