CanhTuong.comCảnh Tượng
Nhật thực, nguyệt thực và cảnh trời đặc biệt

Nhật thực một phần ở Việt Nam: theo dõi trọn buổi từ lúc chạm mép tới khi tròn lại

Một lần nhật thực một phần thường kéo dài hai tới ba giờ. Tra giờ và độ che ở chỗ mình, chọn sân thượng thoáng, chia buổi xem thành từng chặng và chụp bóng lưỡi liềm.

Partial solar eclipse seen from a sunny rooftop terrace with potted plants, a man in a red T-shirt from behind holding eclipse glasses to his eyes, low angle

Nhật thực một phần là lúc mặt trăng che một góc mặt trời, nhìn qua kính lọc đạt chuẩn sẽ thấy mặt trời bị gặm dần thành hình bánh khuyết rồi đầy trở lại; từ lúc chạm mép đến lúc rời mép thường kéo dài khoảng hai tới ba giờ, còn lúc che nhiều nhất chỉ là vài phút ở giữa. Ở Việt Nam, phần lớn các lần nhật thực nhìn được đều là một phần, mức che khác nhau theo vĩ độ: cùng một buổi, miền Bắc có thể thấy che nhiều hơn hay ít hơn miền Nam vài phần mười, giờ bắt đầu lệch nhau dăm bảy phút.

Vì kéo dài lâu, cách xem hay nhất không phải đứng chờ đúng một khoảnh khắc mà là theo dõi từng chặng, mỗi chặng có thứ để nhìn. Bài dưới đi theo dòng thời gian một buổi xem: tra lịch, chọn chỗ, những gì đổi khác quanh mình khi che nhiều, xử lý khi trời có mây, và ghi lại bằng điện thoại. Luật mắt vẫn như mọi lần: chỉ kính lọc đạt chuẩn hoặc nhìn bóng chiếu qua lỗ kim.

Một buổi nhật thực một phần trông thế nào

Lúc đầu không ai nhận ra gì. Mặt trăng chạm mép mặt trời, qua kính lọc thấy một vết lõm rất nhỏ ở một bên viền, như có ai cắn một miếng bánh quy. Ánh nắng ngoài trời vẫn y nguyên, chim vẫn hót, xe vẫn chạy. Nếu không biết trước giờ thì bạn sẽ không bao giờ để ý. Khoảng ba mươi bốn mươi phút sau, vết cắn đã thành một mảng đen rõ, qua kính nhìn như mặt trời đang hình bánh khuyết.

Khi mức che vượt khoảng một nửa đường kính, mắt bắt đầu thấy thay đổi dù không nhìn lên trời: ánh nắng như đi qua lớp kính xám, màu cỏ và màu áo nhạt đi, bóng người dưới đất sắc nét hơn hẳn bình thường vì nguồn sáng giờ chỉ là một lưỡi liềm. Ở những lần che nhiều, nhiệt độ ngoài trời giảm nhẹ, người đứng ngoài thấy hơi mát gáy. Dưới tán cây, những đốm nắng tròn biến thành lưỡi liềm.

Lúc che nhiều nhất chỉ là một khoảnh khắc, sau đó mặt trăng trượt dần ra phía bên kia, lưỡi liềm quay hướng, rồi đầy lại theo thứ tự ngược. Phần sau thường vắng người hơn vì mọi người đã chụp xong lúc cực đại. Thật ra lúc mặt trăng sắp rời mép, chỉ còn một vết lõm nhỏ phía bên kia, lại là cảnh đối xứng với lúc mở đầu, ai xem trọn từ đầu đến cuối mới thấy hết vòng.

Nhật thực một phần không làm trời tối hẳn như ban đêm. Ngay cả lúc che tám chín phần, trời vẫn sáng như buổi chiều u ám. Ai mong trời tối sập như trong phim thường thất vọng; người biết trước sẽ để ý những thay đổi nhỏ và thấy buổi xem đầy hơn.

Tra trước những gì cho đúng chỗ mình đứng

Đúng giờ ở thành phố của mình. Lịch thiên văn chính thức, các thông báo của cơ quan khí tượng và các hội thiên văn thường đưa giờ bắt đầu, cực đại, kết thúc cho từng thành phố lớn. Lấy giờ của nơi gần chỗ mình nhất; ở xa hàng trăm cây số thì giờ lệch vài phút. Ghi ba mốc vào tờ giấy hoặc phần ghi chú, đặt chuông nhắc trước mười lăm phút.

Mức che, chứ không chỉ chữ nhật thực. Tin tức hay đưa chung chung là có nhật thực, nhưng che một phần mười với che bảy phần mười là hai buổi xem rất khác. Che dưới khoảng một phần ba thì ánh sáng ngoài trời gần như không đổi, chỉ thấy qua kính và qua bóng lỗ kim. Che trên một nửa mới bắt đầu có cảm giác nắng nhạt đi.

Mặt trời ở hướng nào, cao bao nhiêu. Buổi sáng sớm hay chiều muộn, mặt trời thấp, dễ bị nhà cao tầng hay hàng cây che khuất. Buổi trưa thì mặt trời gần đỉnh đầu, phải ngửa cổ, đứng lâu mỏi gáy. Biết trước hướng để chọn chỗ đứng có khoảng trời trống đúng phía đó.

Dự báo mây của sáng hôm đó. Xem dự báo khoảng hai ba ngày trước, rồi xem lại tối hôm trước. Mùa mưa ở miền Nam, buổi sáng thường trong hơn buổi chiều; miền Bắc mùa đông hay có mây thấp và mưa phùn. Nếu dự báo xấu ở thành phố mình, đôi khi đi ra ngoại thành vài chục cây số là ra khỏi vùng mây.

Dòng thời gian một buổi xem

Bảng dưới chia một buổi nhật thực một phần cỡ hai tiếng rưỡi thành các chặng. Thời lượng thật mỗi lần mỗi khác, bạn co giãn theo lịch của năm đó, nhưng nhịp chung là vậy.

LúcNhìn gìLàm gì
Trước giờ bắt đầu chừng nửa tiếngMặt trời tròn đầy qua kínhLên chỗ đứng, thử kính, dựng tấm bìa lỗ kim, chụp một tấm bóng tròn làm mốc so sánh
Chạm mépVết lõm nhỏ một bên viềnĐeo kính nhìn liên tục vài phút để bắt được giây đầu, đây là lúc dễ lỡ nhất
Che khoảng một phần tưHình miếng bánh bị cắnNghỉ, uống nước, ngồi vào bóng râm; cứ mươi phút nhìn qua kính một lần
Che quá một nửaLưỡi liềm dày, nắng bắt đầu nhạtRa dưới tán cây tìm bóng lưỡi liềm, chụp bóng người sắc nét trên nền
Cực đạiLưỡi liềm mảnh nhấtNhìn qua kính, rồi nhìn quanh: màu trời, màu lá, nhiệt độ. Ở yên vài phút, đừng chỉ lo chụp
Nửa sauLưỡi liềm quay hướng, đầy dầnChụp tiếp chuỗi bóng ở cùng chỗ cũ để ghép trước sau
Rời mépVết lõm cuối cùng biến mấtNhìn qua kính lần cuối, cất kính phẳng, thu dọn

Hai mốc người ta hay bỏ là chạm mép và rời mép, vì lúc đó ngoài trời không có gì khác lạ. Thật ra hai mốc này mới cho bạn cảm giác thấy mặt trăng đang chuyển động thật, từng phút một.

Chọn chỗ đứng trong thành phố và ở quê

Trong thành phố, sân thượng nhà mình là chỗ dễ nhất: có lan can để tựa, có góc râm để ngồi nghỉ, có ổ điện, có nước. Kiểm tra trước hướng mặt trời vào giờ đó, vì một bồn nước hay một mái tôn nhô lên có thể che đúng lúc cực đại. Sân trường, sân vận động, bãi cỏ công viên rộng cũng tốt, lại có người cùng xem. Tránh đứng giữa lòng đường hay dải phân cách để nhìn cho thoáng.

Ở quê, một khoảng sân gạch trước nhà, bờ đê, bãi đất trống đều đủ, chỉ cần không có cây cao che phía có mặt trời. Nhưng nhớ để dành một gốc cây lá nhỏ gần đó để xem bóng lưỡi liềm. Cảnh sân đất có bóng lá lốm đốm thành trăm cái liềm nhỏ, gà vịt đi lại bên dưới, là thứ thành phố khó có.

Đến sớm ba mươi phút để kịp dựng mọi thứ, không phải vội. Ở lại tới khi rời mép nếu được; nhiều người ra về ngay sau cực đại và bỏ lỡ cảnh lưỡi liềm quay đầu. Nếu chỉ có một giờ rảnh, chọn quãng từ trước cực đại hai mươi phút tới sau cực đại hai mươi phút.

Nắng trưa ở miền Trung và miền Nam rất gắt, đứng hai ba tiếng không mũ là mệt. Mang nón rộng vành, áo dài tay mỏng, nước uống, ghế xếp nhỏ. Kính lọc không che được nắng cho da, và vì cứ mải ngước lên nên người xem hay quên mình đã đứng ngoài nắng bao lâu.

Trời nhiều mây thì xem tiếp thế nào

Mây là thứ khó đoán nhất. Có buổi trời trong cả sáng rồi đúng giờ cực đại một đám mây trôi qua; có buổi mây che kín, chỉ hở ra vài phút. Đừng vì mây mà bỏ kính. Mây mỏng tan và dày lên liên tục, một khoảng hở vài giây là đủ để ánh nắng chiếu thẳng vào mắt đang mở to sau một hồi nhìn trời xám.

Khi mây mỏng di chuyển nhanh, đeo kính và chờ: qua kính, mây mỏng hiện thành lớp khói xám trôi qua đĩa cam, đôi khi lại làm cảnh đẹp hơn. Mây dày thì kính không thấy gì, bóng lỗ kim cũng tắt. Lúc này để ý chung quanh: nếu mức che lớn, ánh sáng dưới đất vẫn tối đi rõ, ngay cả qua lớp mây, và nhiều người vẫn thấy được cảm giác trời chiều bất thường giữa ban ngày.

Nếu đã tính trước và thấy dự báo xấu từ tối hôm trước, có hai lựa chọn. Một là đi về phía có dự báo trời trong hơn, thường chỉ cần ra khỏi vùng mây đối lưu ven biển hoặc khỏi thung lũng. Hai là ở lại và chấp nhận xem qua những khoảng hở. Đừng phóng xe vội trên đường đông vào sáng hôm đó chỉ để đuổi theo một khoảng trời trong; đi muộn, vội, mắt lại cứ liếc lên trời là lúc dễ va chạm.

Nếu mây che trọn buổi, bạn vẫn có thứ để làm: ghi lại nhiệt độ, ánh sáng, tiếng chim, so với lúc trước. Lần nhật thực sau sẽ có cảm giác khác hẳn vì bạn đã biết mình đang chờ cái gì.

Ghi lại bằng điện thoại: chuỗi ảnh dưới đất

Thay vì chĩa điện thoại lên mặt trời, chụp một chuỗi ảnh ở cùng một chỗ dưới đất. Ghép lại thành câu chuyện của cả buổi, đẹp hơn và không hại mắt, không hại máy.

  • Chọn một khung cố định. Ví dụ bóng lá trên bức tường trắng, hay tấm bìa lỗ kim kẹp trên lan can chiếu xuống nền gạch. Đánh dấu chỗ đặt điện thoại bằng một miếng băng dính để lần nào cũng chụp đúng góc.
  • Chụp mỗi mười lăm phút một tấm. Đặt chuông nhắc. Không cần đúng tuyệt đối, nhưng đều tay thì chuỗi ảnh ghép lại mới thấy nhịp.
  • Chạm vào bóng để lấy nét, kéo phơi sáng xuống. Lưỡi liềm nhỏ trên nền sáng dễ bị cháy trắng; kéo thanh sáng xuống một hai nấc là viền cong hiện rõ.
  • Có người trong khung. Một bàn tay đặt cạnh những lưỡi liềm, hay bóng của chính bạn đang đội nón đổ trên nền, cho người xem ảnh biết cỡ của chúng.
  • Chụp người đang xem từ phía sau. Lưng mọi người đeo kính ngửa lên trời, nắng nhạt chiếu ngang, là tấm ảnh kể được không khí buổi hôm đó.
  • Đừng giơ máy lên chụp mặt trời trần. Không có tấm lọc đúng loại, ảnh chỉ ra một đốm trắng, mắt lại liếc lên mặt trời lúc căn khung.

Về nhà, xếp các tấm theo giờ, chỉnh cho độ sáng các tấm gần đều nhau. Chuỗi bảy tám tấm là đủ kể trọn một buổi nhật thực một phần.

Câu hỏi thường gặp

Nhật thực một phần có làm trời tối không?

Không tối như đêm. Khi che quá một nửa, ánh nắng nhạt đi như qua lớp kính xám, bóng người sắc nét hơn và trời hơi mát; ngay lúc che nhiều nhất trời vẫn sáng như buổi chiều u ám.

Vì sao cùng một lần nhật thực mà Hà Nội và Sài Gòn thấy khác nhau?

Mức che và giờ bắt đầu phụ thuộc vị trí đứng so với đường đi của bóng mặt trăng. Hai đầu đất nước cách nhau hàng nghìn cây số nên mức che có thể chênh vài phần mười, giờ lệch nhau vài phút.

Nhật thực một phần kéo dài bao lâu?

Từ lúc chạm mép tới lúc rời mép thường khoảng hai tới ba giờ, tuỳ lần và tuỳ nơi. Lúc che nhiều nhất chỉ vài phút ở giữa, nên ai bận có thể xem quãng hai mươi phút trước và sau cực đại.

Tra giờ nhật thực ở đâu cho đúng?

Dùng lịch thiên văn chính thức của năm đó, thông báo của cơ quan khí tượng hoặc các hội thiên văn, lấy giờ của thành phố gần chỗ mình nhất. Ghi ba mốc bắt đầu, cực đại, kết thúc và đặt chuông nhắc trước mười lăm phút.

Đang xem thì mây kéo tới, có nên bỏ kính ra nhìn qua mây không?

Không nên. Mây mỏng thay đổi từng giây, một khoảng hở ngắn đủ để ánh nắng chiếu thẳng vào mắt. Cứ đeo kính chờ mây qua, hoặc quay sang xem bóng lỗ kim khi có nắng lại.

Có cần đi xa để xem nhật thực một phần không?

Thường không cần, vì nhật thực một phần thấy được trên một vùng rất rộng. Chỉ đáng đi khi dự báo nơi mình ở mây dày còn nơi gần đó trời trong, và nên đi sớm từ hôm trước thay vì vội vàng sáng hôm xem.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138