CanhTuong.comCảnh Tượng
Nhật thực, nguyệt thực và cảnh trời đặc biệt

Nguyệt thực một phần và toàn phần: một đêm theo dõi trăng đổi màu từ đầu tới cuối

Nguyệt thực nhìn bằng mắt thường được, kéo dài vài giờ và cả nửa bên đêm của Trái Đất cùng thấy. Chia đêm thành từng chặng, chọn chỗ ngồi theo độ cao trăng và chụp.

Lunar eclipse night over a calm lake, a reddish moon reflected on still water, one person in a yellow raincoat sitting on the shore seen from behind, wide shot

Nguyệt thực là lúc trăng tròn đi vào bóng Trái Đất: trước hết trăng bị gặm một mảng tối xám, rồi nếu là toàn phần, cả đĩa trăng chuyển sang màu đỏ gạch hoặc cam đồng; từ lúc bóng tối chạm mép tới lúc rời hẳn thường mất ba tới bốn giờ, phần toàn phần kéo dài từ vài chục phút tới hơn một giờ. Nguyệt thực nhìn bằng mắt thường hoàn toàn an toàn, không cần kính, và mọi nơi đang là ban đêm trên Trái Đất đều thấy cùng lúc, nên không phải đi xa như nhật thực.

Cái khó của nguyệt thực là nó dài và thường rơi vào giữa đêm, nhiều người thức tới lúc trăng đỏ thì đã mệt, hoặc ngủ quên mất. Bài dưới chia một đêm thành từng chặng để bạn biết lúc nào cần nhìn, lúc nào nghỉ được, chọn chỗ ngồi theo độ cao trăng, đồ cho một đêm ngoài trời, cách xem cùng trẻ nhỏ và chụp trăng đỏ bằng điện thoại. Giờ từng chặng ở Việt Nam bạn tra trong lịch thiên văn chính thức của năm đó.

Một đêm nguyệt thực chia làm mấy chặng

Một lần nguyệt thực toàn phần đầy đủ đi qua các chặng dưới đây. Nguyệt thực một phần dừng ở chặng giữa, trăng chỉ bị che một mảng rồi đầy lại. Thời lượng thật mỗi lần khác nhau.

ChặngTrông thế nàoCó nên ngồi xem
Nửa tối bắt đầuGần như không thấy gì, trăng vẫn sángKhông cần, ngủ thêm được
Nửa tối sâuMột bên trăng hơi xỉn như có lớp khói mỏngNgười tinh mắt mới nhận ra
Bóng tối chạm mépMột vết tối rõ ăn vào viền trăngNên có mặt, đây là lúc bắt đầu thật
Một phầnMảng tối lớn dần, mép bóng cong và mờMỗi mười lăm phút nhìn một lần
Trước toàn phần vài phútChỉ còn một vệt sáng mảnh, phần tối ửng đỏĐẹp nhất về độ tương phản, nên ngồi xem liền
Toàn phầnCả đĩa trăng đỏ hoặc cam, trời quanh tối hẳn, sao hiện nhiềuNgồi yên ngắm, đây là phần chính
Sau toàn phầnVệt sáng trở lại ở viền đối diện, rồi lặp ngượcỞ lại thêm nửa giờ nếu còn sức

Ai chỉ thức được một quãng, chọn quãng từ khoảng hai mươi phút trước toàn phần tới hết toàn phần. Phần nửa tối ở hai đầu gần như không nhìn ra, không đáng thức để chờ.

Biết trước đêm nào và ở Việt Nam thấy được phần nào

Nguyệt thực chỉ xảy ra vào đêm trăng tròn, khoảng rằm âm lịch, và mỗi năm thường có vài lần, nhưng không phải lần nào cũng thấy được ở Việt Nam. Có lần cả quá trình rơi vào ban ngày ở nước mình; có lần trăng mọc lên khi nguyệt thực đã đi được nửa chặng; có lần trăng lặn khi đang đỏ. Lịch thiên văn chính thức của năm đó sẽ ghi rõ giờ từng chặng và phần nào nhìn được từ Việt Nam.

Hai trường hợp đặc biệt đáng chú ý. Khi nguyệt thực đang diễn ra lúc trăng vừa mọc, bạn sẽ thấy trăng nhô lên khỏi chân trời phía đông lúc chạng vạng với một mảng tối hoặc màu đỏ sẵn, cảnh rất lạ và rất đẹp nhưng cần chỗ có chân trời đông thấp. Khi nguyệt thực rơi vào gần sáng, trăng đỏ chìm xuống chân trời phía tây trong lúc trời phía đông đã hửng; cần chỗ nhìn được chân trời tây.

Thời tiết là thứ thứ hai cần xem. Mùa mưa ở miền Nam, mây chiều tối thường tan dần về khuya; mùa đông ở miền Bắc hay có mây thấp phủ kín cả đêm. Xem dự báo mây từ chiều hôm đó; nếu nơi mình mây dày mà vùng gần đó trời trong, đi ra ngoại thành từ sớm, đừng đi đường xa lúc nửa đêm.

Một điều nên biết để không thất vọng: nguyệt thực nửa tối, tức là trăng chỉ đi qua phần bóng nhạt, gần như không nhìn ra bằng mắt. Tin tức đôi khi vẫn đưa là có nguyệt thực, nhưng nếu lịch ghi chỉ là nửa tối thì đừng thức khuya chờ trăng đỏ.

Chọn chỗ ngồi theo độ cao của trăng

Trước khi chọn chỗ, hỏi một câu: lúc toàn phần, trăng nằm ở đâu trên trời? Nếu trăng cao gần đỉnh đầu, chỗ nào trống trên đầu cũng được, kể cả sân nhà, ban công, sân thượng. Ngồi ghế ngả lưng hoặc nằm trên tấm trải sẽ đỡ mỏi cổ hơn đứng ngửa. Nếu trăng thấp gần chân trời, cần chỗ có chân trời sạch đúng phía đó: bờ hồ rộng, bờ sông, bãi biển, cánh đồng.

Mặt nước lặng là phần thưởng thêm. Trăng đỏ phản chiếu trên mặt hồ cho cảnh có hai vầng trăng, nhưng chỉ khi gió lặng, và chỉ khi trăng không quá cao. Ở bờ hồ, bờ sông ban đêm, ngồi lùi khỏi mép nước vài bước, chỗ đất khô bằng phẳng; bờ đất mùa mưa hay sụt và trơn.

Trong thành phố vẫn xem tốt, vì trăng đỏ đủ sáng để nhìn qua ánh đèn. Nhưng lúc toàn phần, trời quanh tối đi rõ, sao hiện nhiều, mà cảnh đó chỉ có ở chỗ ít đèn. Ai ở gần ngoại thành hay ở quê, ra cánh đồng hay bờ đê, tắt đèn xe, ngồi đợi mắt quen tối sẽ thấy dải sao quanh vầng trăng đỏ, khung cảnh khác hẳn khi xem trên ban công.

Đến trước lúc bóng tối chạm mép mười lăm phút để ổn định chỗ ngồi. Nếu là đêm khuya, tính luôn đường về: chỗ càng gần nhà càng tốt, vì về lúc hai ba giờ sáng sau một đêm thức là lúc dễ buồn ngủ trên xe.

Màu trăng mỗi lần mỗi khác

Không có hai lần nguyệt thực toàn phần cùng màu. Có lần trăng đỏ sẫm như gạch nung, có lần cam đồng sáng, có lần nâu sẫm gần như biến mất khỏi trời. Màu do ánh nắng đi vòng qua lớp không khí quanh Trái Đất rồi hắt lên trăng; khi khí quyển nhiều bụi, nhiều mây, trăng sẫm hơn; khi khí quyển trong, trăng sáng hơn. Ai xem nhiều lần sẽ thấy mỗi đêm là một màu riêng, đó cũng là cái thú của việc xem lại.

Trong cùng một đêm, màu cũng không đều trên mặt trăng. Phần gần mép bóng thường sáng và cam hơn, phần đi sâu vào giữa bóng thì sẫm đỏ. Đôi khi sát viền còn có một dải màu xanh ngọc rất mảnh vào đầu và cuối toàn phần, mắt thường khó thấy, ống nhòm thấy rõ hơn.

Mắt người nhìn màu trăng đỏ tốt hơn điện thoại. Máy hay làm trăng thành cam sáng hoặc đỏ rực quá đà; mắt thấy thứ màu trầm, ấm, khó tả. Dành vài phút lúc giữa toàn phần chỉ ngồi nhìn bằng mắt, không cầm máy, để nhớ được màu thật của đêm đó.

Đồ cho một đêm thức khuya ngoài trời

Nguyệt thực không cần dụng cụ quan sát, nhưng ngồi ngoài trời ba bốn tiếng giữa đêm thì cần chuẩn bị như một buổi cắm chỗ ngắn. Danh sách gọn cho một nhóm hai ba người:

  • Ghế xếp ngả lưng hoặc tấm trải dày, ngồi lâu trên đất ẩm rất nhanh lạnh.
  • Áo khoác, khăn quàng, tất dày; về khuya sương xuống, ngay cả ở miền Nam cũng thấy lạnh lúc ba giờ sáng.
  • Nước nóng trong bình giữ nhiệt, đồ ăn nhẹ không gây ồn khi mở.
  • Kem chống muỗi, nhất là ở bờ hồ, bờ sông, cánh đồng.
  • Đèn pin có ánh đỏ, hoặc dán giấy bóng đỏ lên đèn để không làm loá mắt người bên cạnh.
  • Ống nhòm nếu có, tựa lên đầu gối hay thành ghế; nhìn trăng lúc một phần qua ống nhòm thấy rõ mép bóng cong.
  • Sạc dự phòng, vì chế độ đêm của điện thoại ăn pin rất nhanh trong lạnh.
  • Một túi đựng rác mang về.

Báo người nhà giờ đi giờ về. Nếu ra chỗ vắng như bờ hồ, bãi biển, đi ít nhất hai người và ngồi gần lối ra. Gặp sự cố, gọi 113 hoặc 115.

Xem cùng trẻ nhỏ mà không ai kiệt sức

Với trẻ nhỏ, đừng bắt con thức trọn đêm. Cho con ngủ sớm, đặt chuông, bế con dậy khoảng hai mươi phút trước toàn phần. Con dậy đúng lúc trăng chỉ còn một vệt sáng mảnh, sau đó vài phút cả vầng trăng đổi màu, đủ để con nhớ suốt nhiều năm. Hết vài phút đầu toàn phần là có thể cho con ngủ tiếp.

Trong khi chờ, cho con vẽ trăng mỗi mười lăm phút lên một tờ giấy, mỗi hình một ô, để con tự thấy mảng tối lớn dần. Cái hay của nguyệt thực với trẻ con là con được nhìn thẳng, không phải đeo kính, không phải nghe dặn đi dặn lại về mắt.

Nhiều bé sợ khi thấy trăng chuyển màu đỏ vì nghe người lớn nói chữ "trăng máu". Nói trước với con theo cách dễ hiểu: trăng đang đi qua cái bóng của Trái Đất, ánh nắng đi vòng qua bầu trời của mình rồi chiếu lên trăng thành màu đỏ, giống mặt trời lúc hoàng hôn đỏ vậy. Con hiểu rồi sẽ thấy đẹp, không thấy sợ.

Chụp trăng đỏ bằng điện thoại

Đặt máy lên giá, đừng cầm tay. Trăng đỏ tối hơn trăng tròn thường rất nhiều, máy cần phơi sáng lâu hơn. Tựa máy lên ghế, lên balo, hoặc dùng chân đế nhỏ, bật hẹn giờ vài giây để ngón tay bấm không làm rung.

Chạm vào trăng, kéo phơi sáng xuống. Trong chặng một phần, phần còn sáng của trăng rất chói so với phần tối; máy dễ làm cháy trắng phần sáng. Kéo phơi sáng xuống mạnh thì thấy rõ mép bóng; lúc toàn phần thì kéo nhẹ thôi để giữ màu đỏ.

Chụp cảnh rộng có mặt nước hoặc cây. Một vầng trăng đỏ nhỏ trên mặt hồ, bóng phản chiếu dưới nước, một người ngồi trên bờ, thường đẹp hơn tấm trăng đỏ to giữa khung đen. Đây là ảnh kể được đêm đó ở đâu.

Chuỗi ảnh cùng một khung. Giữ máy một chỗ, chụp mỗi mười lăm phút, về nhà ghép lại thấy trăng đi qua các chặng. Không cần ghép cầu kỳ, xếp cạnh nhau là đủ.

Đừng chỉnh màu quá tay. Màu thật của đêm đó là một phần câu chuyện. Đẩy độ bão hoà lên cho đỏ rực sẽ làm mọi lần nguyệt thực trông giống nhau.

Câu hỏi thường gặp

Nguyệt thực có nhìn bằng mắt thường được không?

Được, hoàn toàn an toàn. Trăng chỉ phản chiếu ánh mặt trời và lúc nguyệt thực còn tối hơn bình thường, nên không cần kính lọc. Ống nhòm giúp thấy mép bóng và màu rõ hơn.

Nguyệt thực toàn phần kéo dài bao lâu?

Phần toàn phần, khi cả đĩa trăng đỏ, thường kéo dài từ vài chục phút tới hơn một giờ tuỳ lần. Tính cả phần một phần trước và sau thì từ lúc chạm mép tới lúc rời hẳn khoảng ba tới bốn giờ.

Vì sao trăng lúc nguyệt thực toàn phần lại có màu đỏ?

Ánh nắng đi vòng qua lớp không khí quanh Trái Đất, phần màu đỏ đi qua được nhiều hơn rồi hắt lên trăng, giống như mặt trời lúc hoàng hôn đỏ. Khí quyển nhiều bụi, nhiều mây thì trăng sẫm hơn.

Nguyệt thực nửa tối có đáng thức khuya xem không?

Thường không. Trăng chỉ hơi xỉn một bên, mắt khó nhận ra. Nếu lịch thiên văn ghi chỉ là nửa tối, đừng chờ trăng đỏ; để dành sức cho lần nguyệt thực một phần hoặc toàn phần.

Trời có mây thì có xem nguyệt thực được không?

Mây mỏng thì vẫn thấy trăng qua mây, chỉ mờ đi. Mây dày thì phải chờ khoảng hở; nguyệt thực kéo dài vài giờ nên cơ hội gặp khoảng trống cao hơn nhật thực. Xem dự báo mây từ chiều.

Trẻ nhỏ nên dậy lúc nào để xem nguyệt thực?

Cho con ngủ sớm và đánh thức khoảng hai mươi phút trước toàn phần, lúc trăng còn một vệt sáng mảnh. Con kịp thấy trăng đổi màu trong vài phút rồi ngủ tiếp, không bị kiệt sức hôm sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138