Đi hang hợp nhất vào mùa khô của từng vùng: ở vùng núi phía Bắc mưa thường dồn vào khoảng giữa năm, ở miền Trung mưa lũ thường dồn vào cuối thu và đầu đông, ở Tây Nguyên mùa mưa thường kéo từ khoảng giữa năm tới cuối thu; những ngày ngay sau mưa lớn ở vùng núi phía trên thì nên tránh, vì nước trong hang lên chậm hơn ngoài trời nhưng lên rất nhanh và không có chỗ thoát. Mùa khô, nước sông ngầm trong và lặng, lối đi khô, thuyền chạy êm; mùa lũ, nhiều hang sâu đóng hẳn.
Câu hỏi đi hang mùa nào không chỉ là chuyện đẹp hay xấu mà là chuyện an toàn. Một ngày nắng ở cửa hang chưa nói gì về nước đang chảy trong lòng núi. Phần dưới nói mùa theo từng vùng, vì sao nắng mà vẫn có nước lên, những dấu hiệu đọc được, việc cần kiểm từ ba ngày trước cho tới lúc đã ở trong hang, và khi nào phải quay đầu.
Mùa khô trong hang trông khác thế nào
Người đi hang hai lần, một lần đầu mùa khô và một lần cuối mùa mưa, thường kể như đi hai hang khác nhau. Mùa khô, sông ngầm xanh trong tới mức đèn đeo trán rọi xuống thấy cả đá dưới đáy; mặt nước lặng, vòm hang soi ngược xuống như một cái hang thứ hai nằm dưới thuyền. Tiếng mái chèo rõ từng nhịp. Lối đi bộ khô hơn, bùn trên bậc ít hơn, mùi hang chỉ là mùi đá ẩm.
Cuối mùa mưa, nước đục màu phù sa, dòng chảy mạnh hơn, tiếng nước vọng ầm ở những đoạn hẹp. Trên vách có những vệt bùn mới cao hơn đầu người, dấu của lần nước lên trước đó. Có đoạn lối đi bộ phải đóng vì bùn trơn, có đoạn thuyền không vào được vì trần hang quá sát mặt nước. Cảnh ấy có cái hùng của nó, nhưng đó không phải lúc cho người đi lần đầu.
Giữa hai đầu đó là những tuần chuyển mùa, khi một trận mưa rào buổi chiều có thể biến con suối ở cửa hang từ trong sang đục chỉ sau vài giờ. Đây là quãng cần đọc trời kỹ nhất, vì cảnh còn đẹp mà nước đã bắt đầu thất thường.
Mùa đi hang theo từng vùng
Mùa mưa ở Việt Nam lệch nhau theo miền, nên không có một tháng chung cho mọi hang. Bảng dưới ghi những gì thường gặp; năm nào mưa đến sớm hay kéo dài, mọi mốc dịch theo. Luôn xem dự báo của cơ quan khí tượng và thông báo của điểm tham quan năm đó.
| Vùng | Mùa đi thường hợp | Thời kỳ cần cẩn thận |
|---|---|---|
| Vùng núi đá vôi và vịnh biển phía Bắc | Khoảng cuối thu tới cuối xuân, trời khô và mát | Khoảng giữa năm, mưa rào lớn, bão; hang đi thuyền có ngày ngừng chạy |
| Vùng núi đá vôi miền Trung | Khoảng đầu năm tới cuối hè | Khoảng cuối thu và đầu đông, mưa lũ; nhiều hang sâu đóng cửa |
| Vùng hang núi lửa Tây Nguyên | Khoảng cuối năm tới giữa xuân, mùa khô | Khoảng giữa năm tới cuối thu, mưa nhiều, đường đất trơn |
| Hang ven biển và hang trên đảo | Những tháng biển êm, ít gió mùa | Mùa gió mạnh, có bão; còn phụ thuộc con nước trong ngày |
Đừng chỉ nhìn tháng. Một tháng thường khô vẫn có thể có một đợt mưa trái mùa kéo vài ngày, và chính những đợt đó hay làm người ta chủ quan nhất, vì ai cũng nghĩ đang mùa khô.
Vì sao ngoài trời nắng mà trong hang vẫn có thể lên nước
Hang nằm trong lòng núi, và nước trong hang không chỉ đến từ mưa rơi ngay trên đầu bạn. Mưa trên cả một vùng núi đá phía trên thấm xuống, gom lại qua những khe, những dòng ngầm, rồi mới đổ ra sông ngầm. Quãng đường đó mất thời gian, từ vài giờ tới một hai ngày tuỳ hang. Vì vậy có những buổi sáng trời trong vắt ở cửa hang, nhưng trận mưa lớn đêm qua ở thượng nguồn đang trên đường xuống.
Cũng vì thế, nước trong hang lên theo kiểu ít ai lường: chậm lúc đầu, rồi nhanh. Mặt nước nhích lên từng chút, rồi khi các dòng ngầm cùng đổ về, nó dâng lên trong thời gian ngắn ở những đoạn hẹp. Ở ngoài trời, nước lên thì bạn leo lên bờ cao. Trong hang, nhiều đoạn không có bờ cao nào, trần hang thấp dần về phía nước, và lối ra là chính con đường vừa đi vào.
Người dẫn có kinh nghiệm luôn hỏi mưa ở đâu, không chỉ hỏi mưa ở đây. Bạn cũng nên tập thói quen đó: trước chuyến đi, xem dự báo cho cả vùng núi quanh hang, không chỉ cho điểm bạn ở. Khi đi tới, hỏi thêm người bán nước hay người lái đò ở bến: đêm qua trên núi có mưa không, con suối sáng nay có đục hơn hôm qua không. Họ sống cạnh dòng nước đó và nhận ra những thay đổi nhỏ mà dự báo không nói tới.
Dấu hiệu nước đang lên trong hang
Những dấu hiệu dưới đây không cần dụng cụ gì để nhận ra. Chỉ một dấu hiệu là đủ để báo ngay cho người dẫn và chuẩn bị quay ra.
- Nước đổi màu. Nước đang trong bỗng đục dần, ngả màu nâu hay màu sữa.
- Tiếng nước to lên. Đoạn vừa đi qua còn êm, giờ nghe tiếng chảy ào ở phía trong.
- Rác rừng trôi theo dòng. Lá, cành nhỏ, bọt trắng nổi trên mặt nước từ phía trong hang trôi ra.
- Mép nước nhích lên. Hòn đá vừa ló khỏi mặt nước khi bạn đi vào, lúc quay ra đã ngập. Đặt một mốc nhỏ trong đầu ở chỗ dừng lâu để so.
- Gió trong hang đổi. Có hang khi nước dồn về thì luồng gió thổi ra mạnh và lạnh hơn.
- Vệt bùn mới trên vách cao hơn đầu người. Không phải dấu nước đang lên, nhưng cho biết ở đoạn này nước từng lên tới đâu; đừng dừng lâu ở những chỗ như thế vào mùa chuyển.
Gặp dấu hiệu là quay ra, không chờ xem nước lên thêm bao nhiêu. Quay ra sớm mà hoá ra không sao chỉ mất một buổi; ở lại thêm mà nước lên thật thì mất nhiều hơn rất nhiều.
Kiểm gì từ ba ngày trước cho tới lúc đã ở trong hang
Việc đọc mùa không dừng ở lúc đặt chuyến. Đi theo trình tự dưới đây, mỗi bước chỉ mất vài phút.
- Ba ngày trước: xem dự báo mưa cho cả vùng núi quanh hang, để ý có áp thấp, bão hay đợt mưa lớn nào đang tới.
- Hôm trước: xem thông báo của ban quản lý điểm tham quan hoặc hỏi người dẫn hang có mở bình thường không, thuyền có chạy không.
- Sáng hôm đi: nhìn con suối hay sông trước cửa hang; trong và êm thì ổn, đục và xiết thì hỏi lại người dẫn trước khi vào.
- Trước khi vào: thống nhất với cả nhóm một giờ quay đầu, dù đi tới đâu cũng quay ra đúng giờ đó.
- Trong hang: để ý màu nước, tiếng nước và mép nước ở những chỗ dừng lâu; chỉ một dấu hiệu lạ là báo người dẫn.
- Khi ra: nói với người ở ngoài là đã ra, đặc biệt nếu trước đó bạn đã báo giờ dự kiến.
Gặp nạn ở chỗ có sóng điện thoại thì gọi 112 báo cứu nạn, nói rõ tên hang, đoạn hang và số người. Trong hang sâu thường không có sóng, nên người ở ngoài biết giờ bạn dự kiến ra là sợi dây an toàn quan trọng.
Chỗ không được vào và lúc phải quay đầu
Nhánh hang có dây chắn hoặc biển cấm. Phía sau thường là đoạn nước sâu, trần thấp hoặc chỗ từng có nước lên nhanh. Không có lý do chính đáng nào để bước qua.
Đoạn trần hang sát mặt nước. Mùa khô thuyền còn lách qua được, mùa chuyển chỉ cần nước lên một chút là kẹt. Người dẫn bảo không đi thì không đi.
Hang hoang sơ không có người dẫn. Không biết đường, không biết nước từng lên tới đâu, không biết lối thoát. Đẹp đến đâu cũng không vào một mình.
Quay đầu khi trời ngoài đổ mưa lớn. Đang ở trong hang mà có người báo bên ngoài mưa to, quay ra luôn, kể cả khi trong hang chưa có gì khác thường.
Quay đầu khi ai đó trong nhóm mệt hoặc lạnh. Người mệt đi chậm, nước mà lên thì cả nhóm phải chờ. Quay ra sớm cho cả nhóm, không để một người ở lại chờ.
Quay đầu khi tới giờ đã hẹn. Giờ quay đầu thống nhất ở cửa hang là để giữ, không phải để thương lượng khi đang hứng. Phần hang chưa đi vẫn ở đó cho lần sau, vào một mùa khô khác.
Mùa khô cũng có cách ngắm và chụp riêng
Mùa khô cho bạn thứ quý nhất của hang nước: mặt nước lặng như gương. Khi thuyền dừng, xin người chèo giữ yên vài giây, nhìn xuống nước thay vì nhìn lên trần. Những dải thạch nhũ trên vòm soi xuống mặt nước, đèn đeo trán của người ngồi trước in thành vệt sáng dài. Đây là lúc ít người để ý, vì ai cũng đang ngửa cổ.
Chụp bằng điện thoại trên thuyền thì giữ máy sát người, khuỷu tay tì vào đùi, bật chế độ đêm và chờ lúc thuyền dừng hẳn mới bấm. Chạm vào vùng nước có ánh đèn để máy đo sáng theo đó, kéo phơi sáng xuống một chút cho vòm hang giữ màu tối. Lấy người ngồi đầu thuyền đội đèn làm điểm nhỏ trong khung, bóng lưng là đủ. Túi chống nước đeo cổ, đừng cầm hờ điện thoại ra ngoài mạn thuyền.
Mùa khô cũng là mùa đông khách nhất, nên giữ hang sạch càng phải kỹ. Không thả gì xuống nước, kể cả vỏ trái cây; không thò tay khuấy nước hay chạm vào vách khi thuyền đi sát; không chiếu đèn lên đàn dơi trên trần. Cái trong của sông ngầm mùa khô là thứ mất đi rất nhanh khi người ta coi nó như một cái ao.
Câu hỏi thường gặp
Đi hang động vào tháng nào là hợp nhất?
Tuỳ vùng. Vùng núi đá vôi phía Bắc thường hợp từ khoảng cuối thu tới cuối xuân, vùng miền Trung thường từ khoảng đầu năm tới cuối hè, Tây Nguyên thường từ khoảng cuối năm tới giữa xuân. Mốc mỗi năm xê dịch theo mưa, nên luôn xem dự báo và thông báo của điểm tham quan trước khi đi.
Vì sao trời nắng mà nước trong hang vẫn lên?
Nước trong hang đến từ mưa trên cả vùng núi phía trên, thấm xuống và gom về qua những dòng ngầm, mất từ vài giờ tới một hai ngày. Mưa lớn đêm qua ở thượng nguồn có thể đang trên đường xuống dù cửa hang sáng nay nắng đẹp.
Dấu hiệu nào cho thấy nước trong hang đang dâng?
Nước đục dần, tiếng chảy to lên, lá và bọt trôi từ phía trong ra, mép nước nhích lên so với lúc đi vào, gió trong hang đổi. Chỉ một dấu hiệu là đủ để báo người dẫn và quay ra, không chờ xem nước lên thêm bao nhiêu.
Mùa mưa có nên đi hang không?
Nhiều hang sâu đóng cửa trong mùa mưa lũ và không nên tìm cách vào. Hang có lối đi khô, nằm cao và vẫn mở cửa thì có thể đi, nhưng cần xem dự báo mưa cho cả vùng, hỏi kỹ người dẫn và thống nhất giờ quay đầu.
Đi hang sau một trận mưa lớn bao lâu thì an toàn?
Không có con số chung cho mọi hang, vì mỗi hang nhận nước từ một vùng núi khác nhau. Hỏi người dẫn hoặc ban quản lý hang, chờ tới khi nước trước cửa hang trong lại và không còn cảnh báo mưa, thường là sau vài ngày trời khô.
Mùa khô đi hang có gì đáng ngắm riêng?
Sông ngầm mùa khô trong và lặng, vòm thạch nhũ soi xuống mặt nước như một cái hang thứ hai. Lối đi khô hơn, bậc ít bùn, thuyền chạy êm. Khi thuyền dừng, nhìn xuống mặt nước thay vì nhìn lên trần là thấy cảnh nhiều người bỏ lỡ.