Lịch ngắm cảnh ở Việt Nam đi theo ba nhịp khác nhau: miền Bắc và vùng núi phía Bắc có bốn mùa rõ, cảnh đổi gần như từng tháng (hoa mận, đào đầu năm; ruộng nước đổ cuối xuân; lúa chín cuối hè đầu thu; mây và tam giác mạch cuối năm; băng giá khi rét đậm); miền Trung có biển êm và trong từ khoảng tháng ba đến tháng tám rồi vào mùa mưa bão; Tây Nguyên và Nam Bộ chia hai mùa mưa – khô, với thác đầy giữa mùa mưa, dã quỳ và cỏ hồng khi mùa khô vừa tới. Mọi mốc dưới đây đều là "thường vào khoảng", vì năm rét sớm, năm mưa muộn có thể đẩy cảnh lệch một hai tuần, có khi hơn.
Bảng tháng bên dưới không phải lịch trình để đặt vé theo. Nó là tấm bản đồ thời gian để bạn biết khoảnh khắc nào đang tới gần, rồi bắt đầu dò tin từ người ở đó, xem dự báo và lịch thiên văn chính thức năm đó. Phần cuối bài nói vì sao một tháng "đúng mùa" vẫn có thể trắng tay, và cách đọc lệch mùa.
Vì sao cùng một tháng mà mỗi miền một cảnh
Việt Nam kéo dài theo chiều Bắc – Nam, lại có dãy núi chạy dọc, nên cùng một tháng mười một, người ở vùng núi phía Bắc đang mặc áo bông chờ biển mây, người ở dải bờ Trung Bộ đang chịu mưa dầm, còn người ở Tây Nguyên vừa thấy những sườn đồi vàng dã quỳ. Không có một "mùa đẹp" chung cho cả nước. Có những khoảnh khắc nối nhau, cái này tàn thì cái kia tới, và người hay đi học cách chạy theo chúng như chạy theo con nước.
Ba thứ quyết định lịch là nhiệt độ, mưa và độ cao. Ở vùng cao, cứ lên thêm vài trăm mét là mùa lùi lại vài ngày: lúa dưới chân dốc chín trước, ruộng trên lưng chừng núi chín sau; hoa đào ở thung lũng nở trước hoa đào trên đèo. Mưa thì quyết định thác, sông và độ trong của biển. Còn đêm sao, nhật nguyệt thực thì đi theo lịch thiên văn, không theo mùa vụ, nên phải tra riêng từng năm.
Vì vậy cách dùng lịch tốt nhất là đọc theo hàng ngang: chọn tháng bạn rảnh, xem cùng tháng đó ba miền đang có gì, rồi chọn khoảnh khắc nào gần nhà nhất, ít rủi ro thời tiết nhất. Đi xa đuổi một cảnh đang ở cuối mùa thường thua đi gần đón một cảnh đang ở giữa mùa.
Bảng mười hai tháng: cảnh nào thường đến lúc nào
Bảng gom những khoảnh khắc phổ biến, chia theo miền. Đọc chữ "thường" ở mọi ô; năm nào cũng có độ lệch.
| Tháng | Vùng núi và miền Bắc | Miền Trung | Tây Nguyên và Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Tháng một | Đào, mận chớm nở; băng giá, sương muối trên các đỉnh núi cao khi có đợt rét mạnh; biển mây sau đêm lạnh trong | Mưa thưa dần ở phía nam dải bờ; biển còn động | Mùa khô; mai anh đào ở cao nguyên thường quanh cuối tháng một sang tháng hai; trời đêm trong |
| Tháng hai, ba | Hoa mận, hoa mơ trắng các thung lũng; hoa gạo đỏ làng quê; hoa ban bắt đầu nở từ khoảng cuối tháng hai, đầu tháng ba | Biển dịu dần, nước bắt đầu trong ở các vịnh phía nam | Hoa cà phê trắng sau trận tưới hoặc mưa đầu mùa; nắng khô, thác gầy |
| Tháng tư, năm | Ruộng bậc thang đổ nước ở vài nơi từ cuối tháng tư, rộ hơn vào cuối tháng năm; đầu tháng năm có mưa sao băng Bảo Bình | Biển xanh, êm; mùa lặn ngắm san hô | Mưa đầu mùa; cây cối xanh lại |
| Tháng sáu, bảy | Ruộng nước đổ ở vùng cao muộn; lúa xanh non; dông chiều nhiều | Biển còn êm, nắng gắt; cuối tháng bảy bắt đầu có bão | Mùa mưa; thác bắt đầu đầy; sen nở ở đồng bằng |
| Tháng tám | Lúa chín sớm ở vùng thấp từ cuối tháng; mưa sao băng Anh Tiên thường quanh giữa tháng | Biển còn đẹp ở dải phía nam, bắt đầu rủi ro bão | Thác Tây Nguyên nhiều nước, có ngày đục |
| Tháng chín | Lúa chín vàng ruộng bậc thang Tây Bắc, thường rộ nửa sau tháng; mây bắt đầu xuất hiện | Đầu mùa mưa bão | Nước nổi đổ về miền Tây; thác đầy |
| Tháng mười | Lúa chín muộn ở vài vùng cao phía Bắc; tam giác mạch chớm nở; hoa lau | Mưa lớn, lũ; hạn chế ra biển | Nước nổi lên cao; cuối mùa mưa |
| Tháng mười một | Tam giác mạch rộ; biển mây nhiều; hoa cải trắng | Mưa dầm, lũ muộn | Dã quỳ vàng, cỏ hồng; mùa khô bắt đầu |
| Tháng mười hai | Mưa sao băng Song Tử thường giữa tháng; hoa cải; có năm băng giá sớm | Gió mùa đông bắc, biển động | Trời trong, đêm sao đẹp; mai anh đào có năm nở sớm cuối tháng |
Bảng cố ý bỏ những thứ chỉ một nơi có. Muốn biết một cảnh cụ thể ở một nơi cụ thể đang ở pha nào, cách chắc nhất vẫn là hỏi người ở đó trong tuần bạn định đi.
Vì sao năm nay lệch, năm sau lại khác
Rét đến sớm hay muộn. Một đợt không khí lạnh mạnh về sớm có thể làm hoa đào, hoa mận nở dồn sớm hơn bình thường cả tuần, hoặc làm hoa bị cháy lạnh và tàn nhanh. Năm đông ấm thì hoa nở lai rai, không có cái tuần "cả thung lũng cùng trắng". Băng giá thì càng thất thường: có năm hai ba đợt, có năm không có lần nào đáng đi.
Mưa đầu mùa và mưa cuối mùa. Ruộng bậc thang chỉ đổ nước khi có nước, nên năm mưa đến muộn thì mùa nước đổ lùi lại. Thác ở Tây Nguyên cũng vậy: mưa vào mùa sớm thì tháng sáu đã có thác đẹp, mưa muộn thì phải đợi sang tháng bảy, tháng tám.
Lịch thời vụ của chính người làm ruộng. Lúa chín theo ngày gieo cấy, mà ngày gieo cấy tuỳ từng nhà, từng xóm. Hai thửa ruộng sát nhau có thể chín cách nhau mười ngày. Đó là lý do người đi lâu năm hỏi "lúa ở xóm ấy vàng chưa" chứ không hỏi "tháng mấy chín".
Thiên văn có lịch riêng. Mưa sao băng năm nào cũng về quanh cùng một khoảng ngày, nhưng năm có trăng sáng đúng đêm cực đại thì thấy ít hẳn. Nhật thực, nguyệt thực thì không năm nào giống năm nào. Cứ đầu năm tra một lần lịch thiên văn chính thức, ghi mấy đêm đáng ra ngoài vào lịch của mình.
Dùng lịch này thế nào để không đi uổng
Năm bước dưới đây biến một tháng "nghe nói đẹp" thành một chuyến có cơ hội gặp cảnh cao hơn.
- Chọn khoảnh khắc, đừng chọn điểm đến. Bạn muốn thấy lúa chín, biển mây hay ruộng nước? Chọn trước, rồi mới xem nơi nào đang ở đúng pha.
- Dò tin từ hai tuần trước. Hỏi người quen ở vùng đó, xem ảnh người khác vừa chụp tuần này (không phải ảnh năm ngoái), để biết cảnh đang chớm, đang rộ hay sắp tàn.
- Xem dự báo từ năm ngày trước. Biển mây cần đêm trong và lặng; hoa cần không mưa to; biển cần gió nhẹ. Đến lúc này mới chốt ngày.
- Giữ một ngày dư. Lịch quá khít là lịch dễ trắng tay. Một ngày dư ở cuối chuyến cho bạn cơ hội thứ hai nếu sáng đầu tiên mây không lên.
- Chuẩn bị phương án B gần đó. Không gặp cảnh chính thì có một con suối, một quả đồi, một cánh đồng gần đó để vẫn có một buổi đáng nhớ.
Bước thứ hai là bước người mới hay bỏ qua nhất. Ảnh trên mạng hay được đăng lại, có tấm từ vài năm trước, nên nhìn ảnh mà tưởng cảnh đang có là chuyện rất thường gặp.
An toàn theo mùa: tháng nào phải dè chừng gì
Mùa đẹp của cảnh này nhiều khi trùng với mùa nguy hiểm của đường đi. Lúa chín ở vùng cao phía Bắc rơi vào cuối mùa mưa, vẫn có những trận mưa lớn gây sạt lở trên đèo. Thác đẹp nhất là lúc nhiều nước, cũng là lúc dễ có lũ quét. Biển mây và băng giá đi cùng cái lạnh, có khi dưới không độ trên đỉnh. Miền Trung từ khoảng tháng chín đến tháng mười hai là mùa bão lũ, đường ven núi có thể bị chia cắt.
Một nguyên tắc dễ nhớ: tháng nào cảnh đến nhờ nước (ruộng nước, thác, nước nổi) thì để ý tin mưa lũ, sạt lở; tháng nào cảnh đến nhờ lạnh (mây, băng giá, hoa đào) thì để ý tin rét đậm, rét hại và đường đóng băng; tháng nào cảnh đến nhờ trời trong (sao, biển) thì để ý gió và sóng. Có tin cảnh báo cho tuyến đường bạn đi thì hoãn, không mặc cả với trời. Gặp nạn thì gọi 112 để được cứu nạn, 115 để được cấp cứu.
Giữ cảnh và chụp lại bằng điện thoại
Mùa cao điểm của một cảnh cũng là mùa nó bị giẫm nhiều nhất. Ruộng lúa chín bị đè thành lối mòn, đồi hoa bị bẻ cành, bãi biển đầy chai nhựa sau mỗi dịp nghỉ. Bạn không cần làm gì to tát: đi trên bờ ruộng có sẵn, không bẻ một cành nào, mang rác về đến chỗ có thùng, xin phép khi muốn bước vào vườn hay ruộng của ai. Người dân giữ cảnh cho mình xem cả năm, mình chỉ xem vài giờ.
Về ảnh, mỗi mùa có một ánh sáng hợp. Lúa chín và đồi hoa đẹp lúc nắng xiên buổi sáng hoặc chiều muộn, khi bóng đổ làm ruộng có khối. Biển trong đẹp lúc nắng gần đỉnh đầu, nước lên màu rõ nhất. Mây và băng giá cần có mặt từ lúc trời còn xanh tối. Trên điện thoại, chạm vào phần trời sáng để máy bớt cháy, kéo thanh phơi sáng xuống một chút, và đặt một người nhỏ ở góc khung để người xem biết cảnh rộng tới đâu. Chụp xong thì cất máy, đứng nhìn thêm vài phút; ký ức về màu thật bao giờ cũng giữ lâu hơn tấm ảnh. Một mẹo nhỏ của người hay đi: ghi lại ngày mình gặp cảnh đẹp ở đâu, cảnh đang ở pha nào, thời tiết mấy hôm trước ra sao. Sau vài năm, cuốn sổ ấy chính xác hơn mọi bảng lịch chung, vì nó ghi đúng những nơi bạn hay đến.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Việt Nam có nhiều cảnh đẹp nhất để đi ngắm?
Khoảng tháng chín đến tháng mười một thường dày cảnh nhất: lúa chín vùng cao, tam giác mạch, biển mây, dã quỳ và nước nổi miền Tây đều rơi vào quãng này. Nhưng đây cũng là mùa mưa bão của miền Trung, nên cần xem tin thời tiết cho tuyến đường cụ thể.
Lịch mùa cảnh có đúng y hệt mỗi năm không?
Không. Mọi mốc chỉ là thường vào khoảng, vì rét sớm hay muộn, mưa sớm hay muộn và lịch gieo cấy của từng xóm làm cảnh lệch một hai tuần, có năm hơn. Trước chuyến đi nên hỏi người ở đó tuần này cảnh đang ở pha nào.
Muốn xem mưa sao băng thì tra ngày ở đâu?
Tra lịch thiên văn chính thức của năm đó, do các đài thiên văn và hội thiên văn công bố. Mưa sao băng về quanh cùng một khoảng ngày mỗi năm, nhưng pha trăng đêm cực đại thay đổi, nên số sao băng thấy được mỗi năm một khác.
Đi ngắm cảnh vào mùa mưa có nên không?
Có những cảnh chỉ có trong mùa mưa như thác đầy hay ruộng nước, nên không cần tránh hẳn. Chỉ cần đi khi không có tin cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở cho tuyến đường, đi ban ngày, và sẵn sàng quay đầu khi trời chuyển xấu.
Có nên đi đúng tuần cao điểm mà mọi người đổ về không?
Tuần cao điểm cảnh đẹp nhất nhưng đông, đường đèo dễ tắc và cảnh dễ bị giẫm. Nếu được, đi giữa tuần hoặc chấp nhận đến sớm hơn vài ngày lúc cảnh vừa chớm, vẫn đẹp mà dễ chịu hơn nhiều.
Một lịch cảnh tháng có thay được việc xem dự báo thời tiết không?
Không thay được. Lịch chỉ cho biết khoảnh khắc nào đang tới gần; dự báo vài ngày trước chuyến đi mới cho biết sáng hôm đó trời có trong, có lặng gió hay có mưa lớn. Hai thứ dùng chung với nhau mới có ích.