Thác ở vùng núi phía Bắc thường đầy nhất khoảng tháng bảy đến tháng chín, giữa và cuối mùa mưa. Nhưng tuần đáng đi nhất với phần đông người thường là cuối tháng tám sang tháng chín, có năm kéo sang đầu tháng mười: thác còn đầy, các đợt bão lớn đã thưa, đèo bớt sạt và trời sáng ra hay quang. Ngày đi nên là ngày thứ hai, thứ ba sau một đợt mưa, không có cảnh báo mưa lớn mới cho vùng núi. Đi giữa tháng bảy, tháng tám vẫn được, nhưng phải chấp nhận nhiều ngày thác đục, mây che, đường dễ bị chặn.
Thác vùng núi phía Bắc có dáng riêng: nhiều thác cao và mảnh, buông từ lưng chừng núi xuống thung sâu, quanh là rừng và vách đá vôi hay đá núi xám. Những cái tên quen là các thác quanh Sa Pa, quanh Mộc Châu, trên cao nguyên đá phía Bắc và vùng Đông Bắc. Bài này không đi từng thác, mà kể một chuyến đi xem thác vùng cao mùa nước theo dòng thời gian, từ tuần trước khi đi đến lúc về, vì ở vùng này, đường đi quyết định nhiều hơn bản thân ngọn thác.
Thác vùng cao mùa nước đẹp ở chỗ nào
Thác vùng núi phía Bắc ít khi rộng như thác cao nguyên. Cái đẹp của nó là chiều cao và cái khung xung quanh: một dải nước trắng buông từ trên cao, nửa trên có khi chìm trong mây, nửa dưới đổ vào lòng khe đầy đá tảng, hai bên là rừng xanh đậm của cuối mùa mưa. Mùa khô, nhiều thác như thế chỉ còn sợi nước mảnh, có thác gần như tắt hẳn vào những tháng rét khô. Mùa nước, sợi chỉ thành dải lụa dày, tiếng đổ vang khắp thung.
Một thứ chỉ thác vùng cao có là mây. Buổi sáng mùa mưa, mây hay nằm ngang lưng núi, che mất đỉnh thác. Người mới đến hay thất vọng vì chỉ thấy nửa thác. Người đi nhiều thì biết chờ: mây vùng núi thường bắt đầu nâng lên và tan dần khi nắng lên, khoảng chín, mười giờ sáng, để lộ ra phần thác phía trên trong vài chục phút trước khi mây chiều kéo về. Khoảnh khắc mây vừa vén khỏi đỉnh thác là lúc đẹp nhất của cả buổi.
Cảnh kéo dài theo mùa thì cả tháng, nhưng theo ngày thì ngắn: một buổi sáng quang có khi chỉ một hai tiếng, trước khi mây và giông chiều mùa mưa trở lại.
Tháng nào thác vùng cao ra sao
Mốc dưới đây là "thường vào khoảng". Năm nào mưa đến sớm, nhiều bão, hay hạn kéo dài thì cả chuỗi dịch đi vài tuần.
- Tháng năm, tháng sáu: mưa bắt đầu, thác dày dần, nước còn đục sau mỗi trận mưa. Đây cũng là mùa nước đổ trên ruộng bậc thang, đường còn ít bị sạt.
- Tháng bảy, tháng tám: mưa nhiều nhất, thác đầy nhất nhưng hay đục; mây dày, nhiều ngày không thấy đỉnh thác; mùa bão và áp thấp, dễ có mưa lớn kéo dài, sạt lở đèo, lũ quét ở suối nhỏ.
- Cuối tháng tám, tháng chín: thác vẫn đầy, mưa thưa dần thành những trận rào chiều, sáng ra hay quang, nước trắng hơn. Tuần cân bằng nhất cho phần đông người.
- Tháng mười: thác bắt đầu gầy, nước trong, trời cao và khô; sáng sớm se lạnh. Hợp người thích thác yên và đường ráo.
- Mùa đông đến cuối xuân: thác gầy hẳn, nhiều thác nhỏ chỉ còn vệt nước; cảnh khác, không phải cảnh mùa nước.
So với Tây Nguyên, mùa nước ở vùng núi phía Bắc đến sớm hơn và cũng dứt sớm hơn một chút. Cùng một tháng mười, thác Tây Bắc đã bắt đầu gầy trong khi thác Tây Nguyên còn đang đầy. Còn trong vùng núi phía Bắc, thác ở chỗ cao, lưu vực nhỏ lên xuống nhanh theo từng trận mưa; thác trên những con sông lớn hơn thì giữ nước lâu hơn vài ngày.
Dòng thời gian một chuyến: từ tuần trước đến lúc về
Đi xem thác vùng cao là chuyến dài đường đèo, nên chia việc theo thời gian sẽ đỡ bị động.
| Thời điểm | Việc cần làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Một tuần trước | Theo dõi bản tin thời tiết chính thức cho vùng núi phía Bắc; để ý có bão, áp thấp hay đợt mưa lớn nào sắp vào | Biết trước đợt mưa sẽ rơi khi nào để đi sau nó hai ba ngày |
| Hai ba ngày trước | Đọc tin sạt lở, tắc đường trên tuyến đèo sẽ đi; hỏi người quen hay người dân ở đó về nước thác | Đường bị chặn là thông tin quan trọng hơn ảnh thác |
| Đêm trước | Kiểm tra lại cảnh báo mưa lớn, lũ quét cho ngày mai; có cảnh báo thì hoãn | Mưa đêm to ở vùng núi là lý do phần lớn những vụ sạt đèo buổi sáng |
| Sáng đi | Xuất phát sớm, đi chậm qua đèo, đến thác khoảng tám chín giờ | Đường ráo dần, mây bắt đầu nâng, kịp xem trước mưa chiều |
| Ở thác | Ở lại một đến hai tiếng, chờ mây vén khỏi đỉnh thác | Khoảnh khắc thấy trọn thác thường chỉ vài chục phút |
| Đầu giờ chiều | Rời thác, qua đèo trước khi mưa giông và trời tối | Mưa chiều mùa mưa làm đèo trơn, tầm nhìn kém, dễ sạt |
Ví dụ: một nhóm bạn ở Hà Nội định lên xem thác quanh Sa Pa vào tuần đầu tháng chín. Thứ Hai họ thấy dự báo có đợt mưa lớn thứ Ba, thứ Tư. Họ dời chuyến sang sáng thứ Bảy, đêm thứ Sáu kiểm tra lại không có cảnh báo mới, rồi đi. Thác đầy, nước trắng, đường đã thông. Cũng nhóm đó mà đi đúng thứ Tư thì có lẽ đã kẹt ở chân đèo.
Đi đèo mùa mưa: khi nào quay xe
Đường lên các vùng có thác đẹp ở phía Bắc gần như luôn qua đèo dài, một bên vách taluy, một bên vực. Mùa mưa, đây là chỗ nguy hiểm nhất của cả chuyến, nhiều hơn chính ngọn thác. Đất đá trên vách no nước có thể trượt mà không báo trước, nhất là trong và ngay sau mưa lớn.
Những dấu hiệu nên dừng hoặc quay lại: đá nhỏ, đất bùn rơi rải rác trên mặt đường; nước chảy thành dòng đục từ vách xuống; vết nứt mới trên mặt đường hoặc mép taluy; tiếng lục cục, tiếng cây gãy từ trên vách; có đoạn đã bị chặn, có người hay lực lượng chức năng đang điều tiết. Gặp những dấu hiệu đó thì không dừng xe dưới chân vách để chụp ảnh, không cố vượt qua đoạn vừa sạt, và quay về chỗ an toàn trước.
Sương mù trên đèo cũng là chuyện thường vào sáng sớm và chiều tối mùa mưa. Bật đèn chiếu gần, đi chậm, giữ khoảng cách, không vượt ở khúc cua. Nếu sương dày đến mức không thấy mép đường, tấp vào chỗ rộng an toàn và chờ. Gặp tai nạn hay sạt lở có người mắc kẹt, gọi 112 hoặc 113 và nói rõ đoạn đèo, cột cây số nếu thấy.
Đứng đâu ngắm thác mảnh, và ở chân thác thì lưu ý gì
Thác cao và mảnh nhìn đẹp nhất khi thấy được cả chiều cao và cái thung bên dưới. Chỗ hợp thường là một khúc đường mòn hay một bãi đá lùi xa chân thác vài chục mét, hoặc một chỗ ngắm ở sườn đối diện. Đứng sát chân thì phải ngửa cổ, chỉ thấy nửa dưới, và ướt vì bụi nước. Ở thác có nhiều bậc, đi lên một hai tầng theo lối mòn có sẵn thường cho góc nhìn đẹp hơn đứng ở dưới.
Ở chân thác vùng cao mùa nước, đá tảng to, ướt và rêu. Bước trên tảng nào cũng đặt chân vào chỗ khô, chỗ có vân sần; tránh những mảng đá màu sẫm bóng, đó thường là rêu. Không trèo lên tảng đá giữa dòng để chụp, không đứng dưới vách có đá treo, và không tắm ở vũng chân thác.
Thác vùng cao ở lưu vực nhỏ nên phản ứng rất nhanh với mưa trên núi. Mây đen tụ ở phía đỉnh, tiếng ầm đổi giọng, nước đục lên, có cành lá trôi là rời khỏi lòng khe ngay theo lối lên cao, không chờ xem thêm.
Làm dở và làm được với thác vùng cao
Những lỗi dưới đây lặp đi lặp lại mỗi mùa nước ở các thác quen thuộc của vùng núi phía Bắc.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Đặt lịch cố định từ cả tháng trước, mưa bão cũng cố đi | Giữ lịch mềm, chốt ngày theo đợt mưa và tin sạt lở của tuần đó |
| Phóng nhanh qua đèo cho kịp giờ đẹp | Xuất phát sớm hơn để đi chậm; thác không mất đi đâu, mây buổi sáng còn chờ được |
| Đến thấy mây che đỉnh thác là về luôn | Ngồi chờ đến khoảng chín, mười giờ; mây vùng núi hay vén lên khi nắng lên |
| Trèo lên tảng đá giữa dòng để có ảnh "đứng trước thác" | Đứng trên bãi đá khô ở bờ, nhờ người đi cùng lùi xa để chụp cả thác |
| Ở lại đến chiều tối cho trọn ngày | Rời thác đầu giờ chiều, qua đèo trước mưa giông và trước khi trời tối |
Cái không cần làm: không cần đi đúng tuần "ai cũng đi" trên mạng. Thác vùng cao đầy suốt mấy tuần, và một buổi sáng giữa tuần vắng người, sau đợt mưa, thường đẹp hơn buổi cuối tuần đông đúc mà trời còn mưa.
Mang gì và giữ thác sạch
Chuyến xem thác vùng cao thường kèm đèo dài và thời tiết đổi nhanh, nên đồ mang theo nghiêng về chống ướt và giữ ấm.
- Áo mưa bộ tách rời nếu đi xe máy; áo mưa cánh dơi bay phấp phới trên đèo rất nguy hiểm.
- Áo khoác mỏng giữ ấm. Trên vùng cao, buổi sáng cuối mùa mưa đã lạnh, nhất là khi người ướt vì bụi nước.
- Giày đế bám có rãnh, vì lối xuống thác thường là bậc đá rêu và đất sét trơn.
- Túi chống nước, sạc dự phòng, đèn pin nhỏ. Nhiều đoạn đèo và thung thác không có sóng; điện thoại hết pin là mất cả bản đồ lẫn liên lạc.
- Nước, đồ ăn nhẹ để không phải dừng vội ở chỗ không an toàn trên đèo.
Giữ cảnh: rác mang về, không bẻ cây, không hái lan rừng quanh thác. Lối vào nhiều thác đi qua nương, ruộng của người dân; đi đúng bờ, không giẫm lúa, không đi tắt qua vườn khi chưa xin phép. Chụp bằng điện thoại: chụp dọc để lấy được chiều cao thác, chờ lúc mây vén khỏi đỉnh, chạm vào phần nước trắng và kéo độ sáng xuống nhẹ, đặt một người nhỏ trên lối mòn phía dưới để thấy thác cao cỡ nào. Không zoom số quá tay; lùi xa vài bước cho cả thung vào khung.
Câu hỏi thường gặp
Thác vùng núi phía Bắc đẹp nhất tháng mấy?
Thác đầy nhất khoảng tháng bảy đến tháng chín. Tuần dễ chịu nhất thường là cuối tháng tám sang tháng chín, khi thác còn đầy, bão thưa dần và sáng ra hay quang. Mỗi năm mưa sớm muộn khác nhau, nên xem dự báo chính thức trước khi đi.
Tháng bảy, tháng tám có nên đi thác vùng núi phía Bắc?
Đi được nhưng phải canh ngày rất kỹ, vì đây là lúc mưa nhiều, bão và áp thấp dễ gây sạt lở đèo và lũ quét. Chỉ đi sau đợt mưa hai ba ngày, không có cảnh báo mưa lớn mới, và sẵn sàng hoãn nếu đường bị chặn.
Vì sao đến thác buổi sáng lại không thấy đỉnh thác?
Vì mây buổi sáng mùa mưa hay nằm ngang lưng núi. Thường khoảng chín, mười giờ khi nắng lên, mây nâng dần và tan, để lộ phần thác phía trên trong vài chục phút. Đến sớm và kiên nhẫn chờ là cách thấy trọn thác.
Đi đèo lên thác mùa mưa cần để ý gì?
Để ý đất đá rơi trên mặt đường, nước đục chảy từ vách, vết nứt mới và các đoạn đang bị chặn. Không dừng xe dưới chân vách, không cố vượt đoạn vừa sạt, đi qua đèo trước khi mưa chiều và trời tối.
Thác vùng núi phía Bắc tháng mười còn đẹp không?
Vẫn đẹp theo kiểu khác: thác bắt đầu gầy, nước trong, trời cao và khô, đường ráo, sáng sớm se lạnh. Không còn khí thế của mùa nước lớn nhưng dễ đi và yên hơn, hợp người lớn tuổi và gia đình.
Có nên tắm ở thác vùng cao mùa nước?
Không nên. Nước vùng cao lạnh, dòng chảy mạnh, đá rêu trơn, và thác ở lưu vực nhỏ có thể lên rất nhanh khi trên núi mưa. Ngắm từ chỗ khô, lùi xa chân thác và rời lòng khe khi thấy nước đục lên.