Trước một chuyến lên vùng núi ngắm cảnh, cần đọc ba thứ: bản tin dự báo mưa lớn cho khu vực trong ba ngày tới, bản tin cảnh báo lũ quét và sạt lở đất (có nêu tên những xã, phường có nguy cơ), và tình trạng đường do chính quyền hoặc người dân địa phương báo; hễ tuyến đường bạn đi nằm trong vùng cảnh báo nguy cơ cao, hoặc đã mưa to liên tục vài ngày, thì hoãn chuyến chứ không "đi xem thế nào". Cảnh đẹp còn quay lại mùa sau; con đường sạt thì không chờ ai. Những người gặp nạn trên đèo mùa mưa phần lớn không phải là người liều, mà là người đã đọc tin quá sơ sài hoặc ngại huỷ một kế hoạch đã hẹn.
Bài này viết cho người đi ngắm cảnh, không phải cho người dự báo. Không cần hiểu bản đồ mây vệ tinh; chỉ cần biết đọc mấy dòng quan trọng, hỏi đúng người, nhìn đúng dấu hiệu trên đường, và có sẵn những mốc quyết định để không phải cân nhắc khi đang đứng giữa đèo trong mưa.
Vì sao mùa cảnh đẹp lại trùng mùa sạt lở
Nhiều khoảnh khắc người ta mê ở vùng núi đến đúng vào nửa sau mùa mưa: lúa chín trên ruộng bậc thang, thác đầy nước, mây lững lờ sau những trận mưa. Đất trên các sườn núi lúc này đã ngấm nước suốt mấy tháng, nặng và yếu. Một trận mưa không quá lớn vẫn có thể là giọt nước tràn ly, làm một mảng taluy đổ xuống mặt đường, hoặc một khe suối cạn bỗng đổ nước bùn cuồn cuộn.
Chính vì vậy, người hay đi vùng cao không nhìn lượng mưa của một ngày mà nhìn lượng mưa tích lại. Một ngày nắng sau một tuần mưa dầm vẫn nguy hiểm hơn một ngày mưa rào sau hai tuần khô. Đất chưa kịp ráo thì đá vẫn có thể lăn, kể cả khi trời đã hửng. Nhiều vụ sạt xảy ra lúc mưa đã tạnh vài giờ.
Điều đáng ngại hơn là người đi ngắm cảnh thường không quen đường. Người dân biết khúc nào hay sạt, ngầm nào hay lên nước; khách thì chỉ thấy một con đường đẹp. Bù vào chỗ thiếu đó là đọc tin và hỏi người.
Hình dung một nhóm bốn bạn từ thành phố lên ngắm lúa chín vào cuối tháng chín. Hai hôm trước có mưa to, sáng hôm đi trời hửng nắng đẹp. Đến giữa đèo, họ gặp một đoạn đất đá tràn xuống nửa mặt đường, máy xúc đang dọn. Người lái máy xúc bảo quay lại, chiều mới thông. Nhóm chờ một tiếng rồi quay về thị trấn, chiều đi lại, đến nơi kịp nắng cuối ngày. Đó là một chuyến thành công: họ không tìm đường mòn vòng qua, không len qua khe hở bên taluy khi máy còn đang làm.
Đọc gì trong bản tin, theo thứ tự
Bản tin mưa lớn diện rộng. Cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia và đài khu vực phát tin khi có mưa lớn. Đọc khu vực nào, kéo dài mấy ngày, lượng mưa phổ biến và cục bộ. Câu "có nơi mưa rất to" ở vùng núi là câu phải dừng lại suy nghĩ.
Bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất. Thường đi kèm danh sách xã, phường có nguy cơ, chia theo mức. Mở danh sách, tìm những nơi tuyến đường của bạn đi qua chứ không chỉ điểm đến. Con đèo dẫn tới ruộng bậc thang mới là chỗ cần nhìn.
Cấp độ rủi ro thiên tai. Bản tin thiên tai thường nêu cấp độ rủi ro, từ thấp đến cao. Gặp cấp độ cao cho vùng bạn đến, đó là lời khuyên ở nhà, không phải gợi ý cẩn thận hơn.
Tin giao thông của địa phương. Đoạn nào đang sạt, đoạn nào cấm xe, đoạn nào chỉ thông một làn. Tin này thường có sớm nhất trên trang thông tin của chính quyền xã, phường và trên đài, báo địa phương.
Tin nhắn cảnh báo theo vùng. Khi có thiên tai, điện thoại trong vùng thường nhận tin nhắn cảnh báo. Đừng vuốt bỏ; đọc kỹ, vì nó nói về đúng nơi bạn đang đứng.
Dòng thời gian: ba ngày trước, một ngày trước, sáng đi, trên đường
Quyết định được chia nhỏ theo mốc. Mỗi mốc có một câu hỏi phải trả lời được trước khi đi tiếp.
| Mốc | Xem gì | Câu hỏi quyết định |
|---|---|---|
| Ba ngày trước | Dự báo mưa ba ngày tới cho cả vùng; mưa của tuần trước | Vùng này có đang trong đợt mưa dài không? |
| Một ngày trước | Bản tin lũ quét, sạt lở; tin đường; hỏi người ở đó | Tuyến đường đi qua có nằm trong danh sách nguy cơ không? Có đoạn nào đang sạt không? |
| Sáng hôm đi | Mưa đêm qua thế nào; tin nhắn cảnh báo mới | Đêm qua có mưa to kéo dài không? Có gì mới so với tối qua? |
| Trên đường | Mặt đường, taluy, suối, màu nước | Có dấu hiệu nào trong danh sách quay đầu không? |
| Ở điểm ngắm | Mây đen, sấm, mưa bắt đầu | Đường về có còn đi được trước khi trời tối không? |
Đặt mốc như vậy giúp tránh cái bẫy tâm lý "đã lỡ đi được nửa đường". Mỗi mốc là một cánh cửa thoát; qua rồi thì cửa sau đó hẹp hơn.
Dấu hiệu trên đường: thấy là quay đầu
Không cần biết địa chất để nhận ra một sườn núi đang không ổn. Những dấu hiệu dưới đây người dân vùng núi đều dặn nhau.
- Đá nhỏ, đất bùn lăn lác đác xuống mặt đường từ taluy phía trên, nhất là khi trời đã tạnh.
- Vết nứt mới trên mặt đường hoặc trên sườn dốc, cây cối trên taluy nghiêng khác thường.
- Nước từ vách đá rỉ ra thành dòng đục, hoặc mạch nước đang chảy bỗng dưng tắt.
- Suối cạnh đường đột ngột đục ngầu, kéo theo cành cây, rác; nước suối dâng nhanh trong khi chỗ bạn không mưa.
- Tiếng ầm ì, răng rắc từ trong núi, hoặc mùi đất nồng bất thường.
- Ngầm tràn có nước chảy qua mặt đường, dù trông nông.
Gặp một trong những dấu hiệu này: dừng ở chỗ rộng, xa taluy, không đứng dưới vách để quay video. Quay đầu về nơi an toàn đã đi qua. Không vượt ngầm tràn, kể cả khi thấy xe khác vừa qua được. Có người bị nạn thì gọi 112 để được cứu nạn, 115 nếu có người bị thương, nói rõ đang ở đoạn nào, gần mốc gì.
Chuẩn bị riêng cho chuyến đi núi trong mùa mưa
Ngay cả khi bản tin ổn, mùa mưa ở vùng núi vẫn có thể đổi nhanh trong vài giờ. Mấy thứ dưới đây giúp bạn chờ được, quay đầu được, hoặc chịu được một đêm bất ngờ phải nằm lại giữa đường.
- Áo mưa bộ hai mảnh thay vì áo mưa cánh dơi, vì cánh dơi bị gió lật trên đèo và dễ cuốn vào bánh xe máy.
- Đèn pin và đèn đội đầu, vì đường bị chặn có thể khiến bạn đến nơi lúc trời đã tối.
- Sạc dự phòng đầy và điện thoại có tải sẵn bản đồ ngoại tuyến của vùng, phòng chỗ mất sóng.
- Nước, đồ ăn khô cho nửa ngày, vì đường tắc do sạt có khi phải chờ cả buổi.
- Túi khô bọc giấy tờ, tiền mặt, thuốc men cá nhân.
- Số điện thoại người nhà và nơi nghỉ ghi ra giấy để trong túi khô, phòng điện thoại hết pin.
- Báo lịch trình cho một người ở nhà: đi tuyến nào, dự kiến đến đâu lúc mấy giờ, quá giờ bao lâu thì gọi hỏi.
Đi ô tô thì đổ đầy bình nhiên liệu trước khi lên đèo; chờ ở đoạn sạt nhiều giờ mà phải nổ máy chạy điều hoà sẽ hao nhanh hơn bạn tưởng.
Hỏi ai, hỏi thế nào cho ra câu trả lời thật
Người ở địa phương là nguồn tin tốt nhất, nhưng phải hỏi đúng câu. Hỏi "trên đó đẹp không" thì ai cũng bảo đẹp. Hỏi "hôm qua trên đó mưa to không, đường qua đèo có chỗ nào sạt không, xe máy qua được không" thì câu trả lời mới có ích. Hỏi hai người khác nhau: một người ở điểm đến, một người ở đoạn đường giữa, vì trời có thể mưa ở đèo mà nắng ở thung lũng.
Có thể hỏi người làm ở nơi bạn nghỉ, người bán hàng ở chân đèo, người chạy xe khách tuyến đó. Họ đi đường mỗi ngày. Nếu ai đó nói "đường đang làm, chiều mới thông" hay "mưa to thế này dân ở đây cũng không đi", thì nghe theo. Người bản địa ít khi phóng đại nguy hiểm; họ còn phải sống với con đường đó.
Cuối cùng là hỏi chính mình: lý do muốn đi bằng được là gì. Nếu đó là vì đã xin nghỉ, đã hẹn bạn, đã đi nửa đường, thì đó không phải lý do an toàn. Chuyến ngắm cảnh đáng giá vì bạn về nhà kể lại được.
Hoãn thì làm gì, và giữ một chuyến đi sạch sẽ
Hoãn không phải là mất trắng. Ở lại thêm một ngày trong thị trấn, ngắm mây bay ngang sườn núi từ hiên nhà, chờ trời ráo. Hoặc đổi sang một khoảnh khắc khác gần hơn, đường bằng hơn: một cánh đồng dưới thung, một dòng suối nhỏ đã có người đi. Lúa chín còn kéo dài một hai tuần; một ngày chờ hầu như không làm bạn lỡ mùa. Người đi lâu năm thường xếp lịch có một ngày dư chính là để những lúc như thế này không phải đánh cược.
Nếu vẫn đi khi trời đã ổn, vài chuyện nhỏ giữ cho con đường và nơi đến tốt hơn: không dừng xe chắn đường hẹp để chụp ảnh, không xả rác xuống taluy, không đi tắt qua ruộng lúc đất mềm vì dễ làm sụt bờ ruộng của người ta. Chụp cảnh mưa sương bằng điện thoại thì dừng hẳn ở chỗ rộng, tắt máy xe, đứng phía trong lề. Mây và sương làm ảnh mờ dịu; chạm lấy nét vào một vật gần như cột mốc hay bụi cây để máy không lấy nét lạc vào khoảng trắng, giảm phơi sáng một chút để sương không bị cháy thành mảng trắng phẳng. Một bóng người mặc áo mưa sáng màu đứng cạnh xe ở rìa khung cho người xem biết con đường hun hút đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Có tin cảnh báo sạt lở thì có nên đi ngắm cảnh không?
Nếu tuyến đường bạn đi qua nằm trong vùng cảnh báo nguy cơ cao, hoặc đã mưa to liên tục vài ngày, thì nên hoãn. Đọc kỹ danh sách nơi có nguy cơ, tìm cả những đoạn đường đi qua chứ không chỉ điểm đến.
Trời đã tạnh mưa thì có an toàn để đi đèo không?
Chưa chắc. Đất ngấm nước sau nhiều ngày mưa vẫn có thể sạt sau khi trời tạnh vài giờ, có khi lâu hơn. Nên chờ thêm một hai ngày ráo, hỏi người địa phương tình trạng đường rồi mới đi.
Dấu hiệu nào trên đường cho thấy sắp có sạt lở?
Đá và đất lăn lác đác từ taluy, vết nứt mới trên mặt đường hay sườn dốc, cây nghiêng khác thường, nước rỉ đục từ vách đá, suối đột ngột đục và dâng, tiếng ầm ì trong núi. Thấy một dấu hiệu là dừng ở chỗ rộng và quay đầu.
Nên hỏi người địa phương những câu gì trước khi đi?
Hỏi cụ thể: hôm qua mưa to không, đường qua đèo có chỗ nào sạt không, xe máy qua được không, ngầm có nước không. Hỏi ít nhất hai người ở hai đoạn khác nhau, vì trời có thể mưa ở đèo mà nắng ở điểm đến.
Gặp ngầm tràn có nước chảy qua thì làm sao?
Không vượt qua, kể cả khi nước trông nông hoặc vừa thấy xe khác đi qua. Dòng nước chảy xiết có thể cuốn xe máy và người, mặt ngầm có khi đã bị khoét. Quay lại chờ nước rút hoặc đổi kế hoạch.
Gặp sự cố trên đường núi thì gọi số nào?
Gọi 112 để được cứu nạn, 115 nếu có người bị thương cần cấp cứu, 113 nếu cần công an hỗ trợ. Nói rõ đang ở đoạn đường nào, gần mốc gì, có bao nhiêu người và tình trạng ra sao.