Muốn xem cực quang ở vùng gần cực Bắc, bạn đi trong mùa có đêm tối thật sự, thường vào khoảng cuối tháng 8 đến đầu tháng 4; trong mùa đó, chọn tuần quanh trăng non, chọn những đêm dự báo trời trong, và ở ngoài trời trong quãng từ chừng chín giờ tối đến hai giờ sáng. Tháng chỉ là cái khung. Thứ quyết định bạn có thấy hay không là ba điều trong chính đêm đó: mây, ánh trăng và mức hoạt động của mặt trời mấy hôm trước. Ở Nam bán cầu thì lật ngược lịch: mùa tối rơi vào khoảng tháng 3 đến tháng 9.
Người đi lần đầu hay hỏi "tháng nào chắc chắn có". Không có tháng nào như thế. Có những người ở năm đêm mà chỉ thấy một vệt mờ, có người vừa xuống xe đêm đầu đã gặp cả bầu trời chuyển động. Phần dưới đây không hứa trúng, chỉ giúp bạn xếp nhiều cơ hội nhất vào số đêm mình có, và biết lúc nào nên đứng chờ, lúc nào nên đi ngủ.
Cực quang là khoảnh khắc thế nào, và vì sao hỏi tháng mấy mới là nửa câu
Ở những vùng gần cực, cực quang không phải chuyện hiếm như nhiều người nghĩ. Vào đêm trong, gần như đêm nào trên trời cũng có hoạt động, có khi chỉ là một dải sáng nhạt nằm im trên chân trời phía bắc như một đám mây mỏng phát sáng. Cái khoảnh khắc người ta vượt nửa vòng trái đất để xem là lúc dải ấy bừng lên: những tấm màn xanh lục buông xuống, gợn như vải bị gió thổi, đôi khi viền dưới ửng hồng tím, rồi lan dần lên đỉnh đầu. Pha bừng sáng này thường chỉ kéo dài vài phút đến chừng nửa giờ, sau đó trời dịu lại, có khi còn một đợt nữa sau một hai tiếng.
Vì thế câu hỏi đúng gồm ba tầng. Tầng thứ nhất là mùa: trời có đủ tối không. Mùa hè vùng cực có mặt trời nửa đêm, cực quang vẫn ở đó nhưng không ai nhìn thấy. Tầng thứ hai là đêm: trời có trong không, trăng có sáng quá không. Tầng thứ ba là giờ: bạn có đang đứng ngoài trời đúng lúc màn sáng bừng lên không. Một chuyến đi trượt cả ba tầng thì không phải xui, mà là xếp lịch sai.
Một điều nữa ít ai nói trước: bạn sẽ chờ nhiều hơn xem. Một đêm đẹp có khi chỉ có mười lăm phút đáng nhớ trong bốn tiếng đứng ngoài trời. Người quen đi xem hiểu điều đó nên mang theo sự kiên nhẫn cùng với áo ấm.
Mùa tối ở hai bán cầu: những tháng nên tính
Bảng dưới đây ghi theo kiểu "thường vào khoảng", vì ranh giới mùa tối xê dịch theo vĩ độ nơi bạn đứng: càng gần cực, mùa tối càng dài; càng xa về phía xích đạo, cực quang càng ít xuất hiện trên đầu và chỉ hay thấy ở chân trời.
| Giai đoạn | Trời ra sao | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Cuối tháng 8 đến tháng 9 | Đêm bắt đầu tối lại, mặt đất chưa phủ tuyết | Ít lạnh, hồ còn nước nên có cảnh cực quang soi bóng mặt hồ; đêm còn ngắn nên thời gian chờ ít |
| Tháng 10 đến tháng 11 | Đêm dài dần, thời tiết hay đổi | Vùng ven biển nhiều mây và mưa tuyết, cần chuẩn bị tinh thần lùi lịch |
| Tháng 12 đến tháng 1 | Đêm dài nhất, có nơi gần như không có ban ngày | Nhiều giờ tối để chờ nhưng lạnh sâu, đường sá trơn, ngày ngắn khó đi lại |
| Tháng 2 đến tháng 3 | Đêm còn dài, ngày đã có nắng | Nhiều người thích quãng này: tuyết dày, trời khô hơn ở một số vùng nội địa, ban ngày đủ sáng để đi |
| Tháng 4 đến tháng 8 | Đêm ngắn hoặc không có đêm | Ở vùng gần cực Bắc gần như không thấy được; ở Nam bán cầu đây lại là mùa tối, đặc biệt quãng tháng 5 đến tháng 8 |
Những người theo dõi nhiều năm hay nhắc đến quãng quanh các tháng giao mùa xuân và thu như một thời điểm dễ chịu: đêm đã đủ dài, cái lạnh chưa khắc nghiệt nhất, và hoạt động cực quang ở các tháng này thường không kém mùa đông. Đó là một gợi ý tham khảo, không phải luật. Nếu bạn chỉ đi được vào tháng 12, cứ đi, chỉ cần chuẩn bị cho lạnh và đường trơn kỹ hơn.
Chọn đêm: trăng, mây và chuyện chu kỳ mặt trời
Trăng non giúp cực quang yếu hiện rõ. Trong tuần trăng non, trời tối hẳn nên cả những dải mờ cũng thấy được bằng mắt. Quanh rằm, ánh trăng làm bầu trời sáng xám, cực quang yếu bị nuốt mất; nhưng một đợt mạnh vẫn hiện rõ dưới trăng, và trăng chiếu lên tuyết lại cho bức ảnh có mặt đất, có núi rõ ràng. Nếu được chọn, hãy xếp chuyến đi trùm lên tuần trăng non, tra lịch pha trăng của năm đó trước khi đặt vé.
Mây mới là thứ quyết định. Dự báo cực quang có cao đến mấy mà trời đóng mây thì cũng chỉ thấy một màu xám. Ven biển thường nhiều mây hơn vùng nội địa phía sau núi. Người có kinh nghiệm xem bản đồ mây trước cả dự báo cực quang, và sẵn sàng lái thêm vài chục cây số vào phía trong để tìm một khoảng trời trống.
Chu kỳ mặt trời chỉ là phông nền. Hoạt động mặt trời lên xuống theo chu kỳ khoảng mười một năm. Những năm quanh đỉnh và vài năm sau đỉnh có nhiều đợt mạnh hơn, đôi khi cực quang lan xuống những vùng xa cực hiếm khi thấy. Nhưng ở vùng gần cực, ngay cả những năm mặt trời "ngủ" vẫn có cực quang thường xuyên. Đừng hoãn một chuyến đi chỉ vì nghe nói năm nay không phải năm đỉnh.
Mặt trời quay khoảng bốn tuần một vòng. Có những vùng trên mặt trời thổi luồng hạt mạnh và tồn tại vài vòng quay. Vì thế đôi khi một đợt cực quang đẹp lặp lại sau chừng bốn tuần. Người theo dõi lâu hay ghi lại ngày có đợt mạnh để dò xem tháng sau có lặp không, đây là mẹo xem chơi, không chắc chắn.
Chọn giờ: một đêm cực quang thường diễn ra thế nào
Mỗi đêm một khác, nhưng nếu ghi lại nhiều đêm, người ta hay thấy một nhịp gần giống nhau. Hình dung một đêm trời trong vào tháng 2:
- Chạng vạng đến khoảng tám giờ tối: trời chưa đủ tối, có khi đã thấy một vòng cung nhạt nằm thấp phía bắc. Nhiều người tưởng đó là mây, chụp thử bằng điện thoại mới thấy màu xanh.
- Khoảng chín giờ đến nửa đêm: vòng cung sáng dần, dịch lên cao, bắt đầu có nếp gấp. Đây là lúc nên ở ngoài, mắt đã quen tối, điện thoại đã đặt sẵn.
- Quanh nửa đêm: thường là quãng hay có pha bừng sáng nhất, màn sáng tách thành nhiều dải, chuyển động nhanh, có khi tụ thành hình vương miện ngay trên đỉnh đầu. Pha này ngắn, đi vào nhà lấy cốc nước nóng là có thể lỡ.
- Sau một đến hai giờ sáng: trời dịu, cực quang tan thành những mảng nhấp nháy nhạt như sương. Nếu dự báo còn tốt, có thể có đợt thứ hai; nếu không, đây là lúc đi ngủ để mai còn sức.
Giờ ghi ở trên là giờ đồng hồ địa phương, chỉ để hình dung. Hoạt động cực quang không theo lịch tàu chạy, có đêm bừng lên lúc tám giờ rồi tắt hẳn. Cách chắc nhất là ra ngoài khi trời đã tối và không vào nhà quá lâu trong quãng gần nửa đêm.
Đọc dự báo mà không để nó dắt mình đi
Dự báo cực quang có hai loại thời gian. Loại dài, vài ngày, dựa trên những gì đang xảy ra trên mặt trời, chỉ cho biết khả năng chung và hay sai. Loại ngắn, vài chục phút đến một hai giờ, dựa trên luồng gió mặt trời đã đến gần trái đất, đáng tin hơn nhiều. Các cơ quan thời tiết không gian và cơ quan khí tượng của những nước vùng cực có công bố cả hai loại, bạn dùng nguồn chính thức đó thay vì tin những ảnh chụp lan truyền.
Cách dùng hợp lý: dự báo dài để biết đêm nào nên dành sức, dự báo ngắn để biết lúc nào nên khoác áo ra ngoài, và bản đồ mây để biết nên đứng chỗ nào. Ba thứ cùng xanh là đêm đáng thức. Dự báo tốt mà mây kín thì nên lái đi tìm khoảng trống hoặc đi ngủ. Dự báo trung bình mà trời trong vắt, vẫn nên ra ngoài, vì nhiều đêm đẹp nhất lại đến khi dự báo chỉ ở mức vừa.
Một dấu hiệu ngay tại chỗ: nếu thấy dải sáng nhạt phía bắc đang dày lên và nhích lên cao trong vòng mười lăm, hai mươi phút, thường là sắp có một đợt. Người dẫn đường địa phương hay đọc trời theo cách đó, và họ hay nhắn cho khách "ra ngay" chỉ vài phút trước khi màn sáng bừng lên.
Đứng ở đâu, mang theo gì và khi nào nên quay vào
Chỗ đứng tốt là một khoảng trống rộng, nhìn thoáng về phía bắc, xa đèn đường và đèn nhà ít nhất vài cây số. Một cánh đồng tuyết, một bãi đất bằng ven hồ, một bãi đỗ xe ngoài thị trấn đều được. Đến nơi trước khi định xem chừng nửa giờ để mắt quen tối và tìm chỗ đặt chân vững. Mang theo:
- Ba lớp áo, mũ trùm tai, găng tay hai lớp (lớp mỏng bên trong để thao tác điện thoại), tất len, giày cổ cao có đế bám tuyết.
- Đèn đội đầu có chế độ ánh đỏ, để soi đường mà không làm mất độ quen tối của mắt mình và người khác.
- Bình nước ấm, đồ ăn nhẹ, sạc dự phòng để trong túi áo trong.
- Một tấm lót ngồi cách nhiệt nếu định ngồi lâu trên tuyết.
Không đi bộ một mình ra hồ đóng băng, bờ biển tối hay sườn dốc vào ban đêm. Không đỗ xe giữa đường để ngắm, chỗ đó xe khác chạy tới không thấy bạn. Tê cứng ngón tay, run không dứt, hoặc thấy người đi cùng nói líu nhíu, lú lẫn, là lúc vào xe hoặc vào nhà ngay, không cố thêm mười phút. Gặp nạn hãy gọi số khẩn cấp của nước sở tại; ở nhiều nước châu Âu là 112.
Chụp bằng điện thoại và giữ đêm tối cho người khác
Phần lớn điện thoại đời mới chụp được cực quang khá đẹp, miễn là giữ máy thật yên. Thứ tự làm:
- Tắt đèn flash, giảm độ sáng màn hình xuống thấp nhất để mắt không mất quen tối.
- Đặt máy lên một chân đế nhỏ, hoặc tựa vào nóc xe, cột rào, ba lô đặt trên tuyết. Bật hẹn giờ ba giây để tay bấm không làm rung.
- Bật chế độ đêm, nếu máy cho chọn thời gian thì thử mười giây; cực quang chuyển động nhanh thì giảm xuống ba đến năm giây để giữ được nếp màn.
- Chạm lấy nét vào một ngọn đèn xa hoặc ngôi sao sáng, rồi giữ nét. Kéo phơi sáng xuống một chút nếu bầu trời bị trắng bệch.
- Đặt một người đứng yên, nhỏ trong khung, nhìn lên trời. Người cần đứng im trong suốt thời gian chụp.
- Không zoom số. Dùng ống góc rộng nếu có, vì màn sáng thường trải cả bầu trời.
Khi nhiều nhóm cùng đứng chờ, đừng bật đèn pha xe hay đèn pin trắng quét qua mọi người; một vệt đèn là hỏng ảnh của cả bãi và mất hai mươi phút quen tối của ai đó. Mang rác về, không để lại vỏ gói giữ nhiệt hay cốc giấy trên tuyết, vì tuyết tan là chúng nằm lại giữa đồng.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy xem cực quang dễ nhất?
Ở vùng gần cực Bắc, mùa có đêm đủ tối thường vào khoảng cuối tháng 8 đến đầu tháng 4. Không có tháng chắc chắn thấy; quãng giao mùa thu và xuân được nhiều người thích vì đêm đã dài mà thời tiết bớt khắc nghiệt. Chọn tuần trăng non và để dư vài đêm sẽ tăng cơ hội hơn là chọn đúng một tháng.
Mấy giờ thì cực quang hay xuất hiện nhất?
Thường hay có pha bừng sáng trong khoảng chín giờ tối đến hai giờ sáng giờ địa phương, đậm nhất quanh nửa đêm. Nhưng có đêm cực quang lên sớm ngay sau chạng vạng rồi tắt. Cách chắc nhất là ra ngoài khi trời đã tối và không vào nhà quá lâu trong quãng gần nửa đêm.
Trăng tròn có xem được cực quang không?
Vẫn xem được nếu đợt cực quang đủ mạnh, và ánh trăng chiếu lên tuyết còn làm ảnh có cảnh vật rõ ràng. Nhưng những dải mờ, yếu sẽ bị ánh trăng làm nhoà. Nếu được chọn ngày, tuần quanh trăng non vẫn là lựa chọn tốt hơn cho người đi lần đầu.
Năm không phải đỉnh chu kỳ mặt trời có nên đi không?
Vẫn nên đi. Chu kỳ khoảng mười một năm ảnh hưởng nhiều nhất đến những vùng xa cực, nơi chỉ thấy cực quang khi có bão từ lớn. Ở vùng gần cực, cực quang xuất hiện thường xuyên cả những năm hoạt động thấp, điều quyết định vẫn là mây và độ tối.
Nên ở lại bao nhiêu đêm để có cơ hội thấy cực quang?
Nhiều người đi lần đầu dành ba đến năm đêm ở vùng có thể thấy cực quang. Một hai đêm dễ trúng vào đợt mây kín và về tay trắng. Để dư đêm cũng giúp bạn dám đi ngủ những đêm dự báo kém thay vì cố thức trong mệt mỏi.
Dự báo cực quang nên tin đến mức nào?
Dự báo vài ngày chỉ cho biết khả năng chung và hay lệch. Dự báo ngắn trong một hai giờ tới đáng tin hơn nhiều. Luôn xem cùng bản đồ mây, vì dự báo cao mà trời kín mây thì cũng không thấy gì.