CanhTuong.comCảnh Tượng
Sao trời, Ngân Hà và mưa sao băng

Cách nhận biết chòm sao: bắt đầu từ ba hình dễ tìm và phân biệt hành tinh sáng

Không cần thuộc cả bầu trời: bắt đầu từ Lạp Hộ mùa đông, Bắc Đẩu mùa xuân, Bọ Cạp mùa hè, rồi nhảy sao sang hàng xóm. Kèm bốn cách biết chấm sáng nào là hành tinh.

Bright constellations and one brilliant planet above a dark grassy hilltop, one small figure in a lime green jacket pointing at the sky, silhouette, wide night view

Cách nhanh nhất để nhận biết chòm sao là đừng học cả bầu trời một lúc. Học ba hình dễ nhất theo mùa: buổi tối mùa đông có Lạp Hộ với ba ngôi sao thẳng hàng, mùa xuân có Bắc Đẩu hình cái gáo phía bắc, mùa hè có Bọ Cạp hình lưỡi câu phía nam. Từ mỗi hình, lần theo đường thẳng sang các ngôi sao hàng xóm. Chấm sáng nào rực, ánh đứng yên không lấp lánh và không nằm trong hình nào quen thì nhiều khả năng là hành tinh.

Bài này không phải bài học thiên văn mà là một buổi tối trên đồi cỏ: đứng đâu, nhìn hướng nào, đo khoảng cách trên trời bằng nắm tay, và vì sao ở Việt Nam sao Bắc Cực thấp hơn hẳn trong sách nước ngoài. Giờ mọc lặn các hình đổi dần theo tháng, còn vị trí hành tinh đổi theo năm, nên hãy tra lịch thiên văn của năm bạn đi.

Một cây thước luôn mang theo: bàn tay

Trên trời không có thước, nhưng tay bạn là một bộ thước khá đều. Duỗi thẳng cánh tay, nắm tay lại: bề ngang nắm tay che chừng mười độ trên trời. Ngón tay út che khoảng một độ, đủ để che kín mặt trăng tròn. Xoè rộng bàn tay, từ đầu ngón cái tới đầu ngón út, là khoảng hai mươi độ. Từ chân trời lên tới đỉnh đầu là chín mươi độ, tức chừng chín nắm tay chồng lên nhau.

Có thước này rồi, mọi chỉ dẫn trở nên dễ: "sao Bắc Cực ở phía bắc, cao chừng hai nắm tay" hay "từ ba sao thẳng hàng đi xuống bên trái chừng hai bàn tay xoè". Khi chỉ cho người bên cạnh, đứng sát sau lưng họ, duỗi tay qua vai, để mắt họ nhìn theo cánh tay mình. Chỉ bằng đèn laser xanh là thói quen nên bỏ: tia sáng mạnh nguy hiểm cho mắt người và cho máy bay, và làm hỏng mắt tối của cả nhóm.

Chỗ đứng tốt là một đỉnh đồi cỏ trống hoặc bãi đất rộng nhìn được cả bốn phía, vì mỗi mùa các hình nằm ở hướng khác nhau. Xác định hướng bắc từ lúc trời còn sáng bằng la bàn trên điện thoại, đặt một viên đá hay chiếc giày làm mốc, rồi tắt màn hình. Trong tối, bạn sẽ biết ngay phải quay về phía nào.

Hình dễ tìm nhất theo từng mùa, lúc đầu hôm

Mùa ở đây tính theo trời buổi tối, khoảng tám chín giờ. Thức khuya hơn thì bầu trời của mùa sau sẽ mọc lên từ phía đông.

Buổi tối khoảng thángHình dễ tìmTừ đó lần ra
Tháng Mười Hai tới tháng BaLạp Hộ, cao phía nam và đông namThiên Lang sáng nhất trời, sao Tua Rua, cặp sao Song Tử
Tháng Ba tới tháng SáuBắc Đẩu, cái gáo phía bắcSao Bắc Cực, sao Đại Giác màu cam phía đông
Tháng Tư, tháng Năm, từ miền NamNam Thập Tự, thấp sát chân trời phía namHai sao sáng chỉ đường bên cạnh
Tháng Sáu tới tháng ChínBọ Cạp, lưỡi câu phía nam với sao đỏ ở timNhân Mã hình ấm trà, vùng Ngân Hà dày nhất
Tháng Tám tới tháng Mười MộtTam giác mùa hè, gần đỉnh đầuChức Nữ và Ngưu Lang ở hai bên dải Ngân Hà
Tháng Mười tới tháng Mười HaiChữ W của Thiên Hậu, thấp phía bắcSao Bắc Cực, rồi Tua Rua mọc phía đông

Ở Việt Nam, phần lớn bầu trời phía nam mà sách viết cho người châu Âu không nhắc tới lại nằm trong tầm mắt bạn. Bù lại, những hình quanh sao Bắc Cực thì thấp hơn và có lúc khuất hẳn dưới chân trời.

Lạp Hộ và cách nhảy sao sang hàng xóm

Lạp Hộ là hình dễ nhận nhất cả năm và cũng là điểm xuất phát tốt nhất. Buổi tối từ khoảng tháng Mười Hai tới tháng Ba, làm theo thứ tự:

  1. Tìm ba ngôi sao sáng ngang nhau, thẳng hàng, cách đều, nằm phía nam hoặc đông nam. Đó là thắt lưng của người thợ săn. Không có hình nào khác trên trời giống vậy.
  2. Tìm bốn góc hình chữ nhật bao quanh: một sao góc trên màu cam đỏ, một sao góc dưới màu trắng xanh. Mắt quen tối sẽ thấy rõ hai màu khác nhau.
  3. Kéo dài thắt lưng xuống phía dưới bên trái chừng hai bàn tay xoè: gặp ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, Thiên Lang, lấp lánh đủ màu khi còn thấp.
  4. Kéo dài thắt lưng lên phía trên bên phải: gặp một sao màu cam, mắt của chòm Kim Ngưu, rồi đi tiếp chừng một nắm tay rưỡi là chùm sao Tua Rua, một đám sáu bảy chấm nhỏ như hạt sương. Nhìn liếc thì thấy nhiều hơn.
  5. Đi chéo từ góc dưới lên qua góc trên của hình chữ nhật rồi đi tiếp: gặp hai sao sáng song song, đầu của Song Tử, chòm của mưa sao băng tháng Mười Hai.

Đến đây bạn đã biết năm sáu nhóm sao chỉ từ một hình. Lần sau ra trời, tự làm lại từ đầu mà không xem lại ghi chú; làm hai ba lần là nhớ luôn.

Bắc Đẩu và sao Bắc Cực thấp hơn bạn tưởng

Bắc Đẩu là bảy ngôi sao xếp thành cái gáo có cán, nằm phía bắc. Buổi tối từ khoảng tháng Ba tới tháng Sáu, gáo lên cao rõ nhất. Hai ngôi sao ở mép ngoài miệng gáo là hai sao chỉ đường: nối hai sao đó, kéo dài ra phía miệng gáo chừng năm lần khoảng cách giữa chúng, bạn gặp sao Bắc Cực. Sao này không sáng lắm, chỉ là ngôi sao vừa phải đứng một mình.

Điều sách nước ngoài không nói: ở Việt Nam sao Bắc Cực nằm thấp. Độ cao của nó trên chân trời gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Ở vùng Hà Nội, nó cao chừng hai nắm tay; ở vùng Sài Gòn, chỉ chừng một nắm tay, dễ bị cây cối, đồi núi hay lớp mù sát chân trời che mất. Muốn thấy, phải có chỗ trống thật rộng về phía bắc.

Cũng vì ở gần xích đạo, vào các tối mùa thu Bắc Đẩu chìm một phần hay gần hết dưới chân trời phía bắc, nhất là ở miền Nam. Đó là lúc dùng chữ W của chòm Thiên Hậu ở phía đối diện sao Bắc Cực để tìm thay. Đổi lại, người miền Nam được thấy những thứ người phương Bắc không thấy: vào tối tháng Tư, tháng Năm, Nam Thập Tự hiện ra thấp sát chân trời phía nam, bốn ngôi sao hình chữ thập hơi nghiêng. Càng ra Bắc càng thấp, khó thấy hơn.

Bọ Cạp và Tam giác mùa hè: những đêm Ngân Hà rõ nhất

Tối mùa hè, nhìn về phía nam sẽ thấy một hình cong như lưỡi câu dài: đó là Bọ Cạp, một trong số ít chòm sao trông giống đúng cái tên. Giữa thân có một ngôi sao đỏ cam rất rõ, nằm ở chỗ tim của con bọ. Cái đuôi cong vút xuống gần chân trời. Ở vĩ độ Việt Nam, Bọ Cạp lên cao hơn nhiều so với ở châu Âu, cả cái đuôi đều thấy được.

Ngay bên trái Bọ Cạp, nhìn kỹ sẽ thấy tám ngôi sao xếp thành hình chiếc ấm trà có vòi và quai, đó là Nhân Mã. Hơi nước bốc từ vòi ấm chính là phần dày nhất của dải Ngân Hà. Đêm không trăng ở chỗ tối, vùng trời này như có khói trắng cuộn lên.

Muộn hơn trong mùa, từ khoảng tháng Tám tới tháng Mười Một, ngẩng gần đỉnh đầu lúc đầu hôm sẽ thấy ba ngôi sao sáng tạo thành một tam giác lớn. Hai trong số đó nằm ở hai bờ dải Ngân Hà, chính là Chức Nữ và Ngưu Lang trong câu chuyện ông bà kể về mùa mưa ngâu tháng Bảy. Chỉ cho trẻ con ngôi sao Ngưu Lang có hai ngôi sao nhỏ ở hai bên như đôi quang gánh, các em nhớ rất lâu.

Hành tinh hay ngôi sao: bốn cách phân biệt

Ánh đứng yên hay lấp lánh. Ngôi sao là một điểm sáng cực nhỏ nên lấp lánh khi ánh sáng đi qua lớp không khí xáo động. Hành tinh là một đĩa nhỏ nên ánh sáng thường đứng yên hơn, nhất là khi lên cao. Sát chân trời thì cả hành tinh cũng có thể lấp lánh, nên hãy so khi nó đã lên cao.

Nằm trên con đường của Mặt Trời và Mặt Trăng. Các hành tinh luôn đi gần một dải hẹp trên trời mà Mặt Trời ban ngày và Mặt Trăng ban đêm cũng đi qua. Chấm sáng nằm gần đường đi của trăng, không thuộc hình quen nào, rất có thể là hành tinh.

Giờ xuất hiện. Sao Kim chỉ xuất hiện quanh lúc chạng vạng phía tây hoặc trước bình minh phía đông, không bao giờ giữa đêm khuya; nó sáng tới mức người ta tưởng là đèn máy bay đứng yên. Sao Mộc rất sáng, có thể ở bất kỳ giờ nào trong đêm tuỳ năm. Sao Hoả màu cam đỏ, độ sáng thay đổi nhiều giữa các năm. Sao Thổ vàng nhạt, sáng vừa phải.

Đổi chỗ sau vài tuần. So với các ngôi sao quanh nó, hành tinh xê dịch chậm qua các tuần. Chụp một tấm hôm nay, một tấm vài tuần sau cùng một chỗ, bạn sẽ thấy nó đã dời đi. Nhưng cách nhanh nhất vẫn là tra lịch thiên văn năm đó xem hành tinh nào đang ở đâu.

Chụp hình chòm sao bằng điện thoại, và giữ đồi cỏ yên

Chòm sao trên ảnh điện thoại khó nhận hơn ngoài trời, vì máy bắt thêm rất nhiều sao mờ làm hình quen chìm đi. Mẹo: chụp lúc trời vừa tối, khi chỉ những sao sáng hiện ra, hoặc giảm phơi sáng xuống một hai nấc khi chụp trong chế độ đêm. Lạp Hộ, Bọ Cạp và Bắc Đẩu là ba hình ra ảnh đẹp nhất vì sao sáng và hình rõ.

Dựng máy lên chân đế nhỏ, chạm lấy nét vào ngôi sao sáng nhất, đặt chân trời đồi cỏ ở đáy khung. Một người bạn đứng trên đỉnh đồi, giơ tay chỉ lên chòm sao, đứng yên vài giây; dáng người tối với cánh tay giơ cao làm tấm ảnh có câu chuyện. Không zoom số, chỉ cắt ảnh nhẹ khi chỉnh.

Đồi cỏ ban đêm là nơi người dân chăn thả trâu bò ban ngày, có khi có mương, hố, dây thép. Đi lên khi trời còn sáng, đi theo lối mòn, đặt chỗ ngồi xa mép dốc. Không đốt lửa trên cỏ khô, không để lại vỏ đồ ăn. Gặp gió mạnh, sấm xa hay mây kéo kín thì xuống sớm, các chòm sao sẽ vẫn ở đó vào đúng mùa năm sau.

Câu hỏi thường gặp

Người mới nên học chòm sao nào trước?

Nên bắt đầu bằng Lạp Hộ nếu đi vào buổi tối mùa đông, vì ba ngôi sao thẳng hàng rất dễ nhận. Mùa xuân học Bắc Đẩu phía bắc, mùa hè học Bọ Cạp phía nam. Từ mỗi hình, lần theo đường thẳng sang các ngôi sao hàng xóm.

Tìm sao Bắc Cực ở Việt Nam thế nào?

Nối hai ngôi sao ở mép ngoài miệng gáo Bắc Đẩu, kéo dài chừng năm lần khoảng cách đó. Sao Bắc Cực ở Việt Nam nằm thấp, khoảng hai nắm tay ở vùng Hà Nội và một nắm tay ở vùng Sài Gòn, nên cần chỗ trống rộng phía bắc.

Làm sao biết chấm sáng nào là hành tinh?

Hành tinh thường có ánh đứng yên hơn khi lên cao, nằm gần đường đi của Mặt Trăng và không thuộc hình quen nào. Sao Kim chỉ xuất hiện quanh chạng vạng hoặc trước bình minh. Vị trí hành tinh đổi theo năm, nên tra lịch thiên văn năm đó cho chắc.

Ở Việt Nam có thấy Nam Thập Tự không?

Có, rõ nhất từ miền Nam vào các tối khoảng tháng Tư, tháng Năm, thấp sát chân trời phía nam. Càng ra Bắc, chòm này càng thấp và khó thấy, cần chân trời phía nam thật trống và không có mù.

Đo khoảng cách trên trời bằng tay thế nào?

Duỗi thẳng cánh tay: bề ngang nắm tay che khoảng mười độ, ngón út khoảng một độ, bàn tay xoè từ ngón cái tới ngón út khoảng hai mươi độ. Từ chân trời lên đỉnh đầu là chín mươi độ, khoảng chín nắm tay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138