Mưa sao băng năm nào cũng lặp lại theo cùng một lịch: đầu tháng Một, cuối tháng Tư, đầu tháng Năm, giữa tháng Tám, giữa và cuối tháng Mười, giữa tháng Mười Một, giữa và cuối tháng Mười Hai. Ở Việt Nam, hai trận đáng thức nhất thường là Song Tử giữa tháng Mười Hai (trời mùa khô, sao băng dày, thấy từ trước nửa đêm) và Anh Tiên giữa tháng Tám (dày nhưng hay vướng mây mùa mưa). Đêm nào đáng đi còn tuỳ ba thứ đổi theo từng năm: trăng năm đó tròn hay khuyết vào đúng đêm cực đại, mây vùng bạn ở ra sao, và trận đó mạnh lên từ mấy giờ.
Ngày cực đại của mỗi trận xê dịch một hai hôm giữa các năm, nên đầu năm bạn nên mở lịch thiên văn chính thức của năm đó, chép lại đêm cực đại của mấy trận lớn, rồi đối chiếu với pha trăng. Phần dưới là lịch chung theo mùa, cách lọc ra đêm đáng thức, và những thứ người đi lần đầu hay bỏ sót.
Lịch các trận mưa sao băng trong năm, đọc theo mùa
Tên dưới đây là tên thông dụng, đặt theo chòm sao nơi các vệt sáng như toả ra. Thời điểm ghi là khoảng thường gặp; năm nào cũng phải tra lại đêm cực đại cụ thể.
| Trận | Thường vào khoảng | Ở Việt Nam thấy thế nào |
|---|---|---|
| Thước Thợ (Quadrantids) | Đầu tháng Một | Cực đại rất ngắn, chỉ vài giờ; tâm toả nằm thấp phía bắc nên ở ta thấy thưa hơn xứ lạnh. Trời miền Bắc tháng Một hay âm u. |
| Thiên Cầm (Lyrids) | Quanh 20 đến 23 tháng Tư | Vừa phải, vài vệt mỗi giờ tới hơn chục; có năm dày lên bất ngờ. Đẹp nhất sau nửa đêm tới gần sáng. |
| Bảo Bình eta | Đầu tháng Năm | Chỉ có chừng hai tiếng trước rạng sáng. Vĩ độ thấp như Việt Nam lại thuận hơn xứ lạnh. |
| Anh Tiên (Perseids) | Giữa tháng Tám | Dày, nhiều vệt sáng có đuôi. Rơi vào mùa mưa ở phần lớn cả nước nên chuyện trời trong là may rủi. |
| Thiên Long (Draconids) | Đầu tháng Mười | Thường thưa, xem được từ đầu hôm. Hiếm năm dày. |
| Lạp Hộ (Orionids) | Khoảng 20 đến 22 tháng Mười | Vệt nhanh, mảnh. Sau nửa đêm mới đáng ngồi. |
| Sư Tử (Leonids) | Khoảng giữa tháng Mười Một | Phần lớn các năm thưa, vài vệt mỗi giờ; nổi tiếng vì vài năm hiếm hoi có mưa dày đặc. |
| Song Tử (Geminids) | Khoảng 13 đến 14 tháng Mười Hai | Dày nhất năm, vệt chậm và sáng, thấy từ khoảng chín mười giờ tối. Mùa khô ở miền Nam và Tây Nguyên. |
| Tiểu Hùng (Ursids) | Khoảng 21 đến 22 tháng Mười Hai | Thưa, tâm toả thấp phía bắc. Đi nếu đang có sẵn đêm trời trong. |
Ngoài các trận có tên, đêm nào trời tối cũng có vài vệt sao băng lẻ mỗi giờ. Người ngồi đủ lâu ở chỗ tối thường thấy một hai vệt lạc ngay cả khi không có trận nào. Vì vậy đêm thường không vô ích, chỉ là đừng hứa với cả nhóm một cơn mưa.
Đêm cực đại không phải đêm duy nhất
Người mới hay nghĩ mưa sao băng là chuyện của đúng một đêm. Thật ra mỗi trận kéo dài nhiều ngày, có trận vài tuần. Đêm cực đại chỉ là lúc dày nhất. Với Anh Tiên hay Song Tử, đêm trước và đêm sau cực đại vẫn thường còn khá dày, chừng một nửa hoặc hơn so với đêm chính. Thước Thợ thì ngược lại: cực đại gói gọn trong vài giờ, lệch giờ là chỉ còn lác đác.
Hiểu điều này giúp bạn bớt căng. Đêm cực đại năm đó trúng trăng tròn hay trúng mưa thì nhìn sang đêm liền trước hoặc liền sau. Nhiều người ở miền Bắc từng chờ đúng đêm Song Tử mà gặp mưa phùn, rồi hai đêm sau gió mùa đẩy mây đi, trời trong vắt, vẫn đếm được cả chục vệt trong một giờ ngồi ở bãi đất ngoài làng.
Một điểm nữa: con số "mỗi giờ hàng trăm vệt" in trên tin tức là con số tính cho điều kiện lý tưởng, trời tối tuyệt đối, tâm toả nằm ngay trên đầu. Ở một ngọn đồi tối vừa phải tại Việt Nam, bạn thường thấy ít hơn nhiều, có khi chỉ một phần ba hay một phần tư. Trận dày nhất năm ở chỗ tối tốt cho chừng vài chục vệt mỗi giờ là đã đẹp. Đặt kỳ vọng như vậy thì đêm nào cũng thấy đáng, còn đặt kỳ vọng theo tin tức thì đêm nào cũng thấy hụt.
Ba câu hỏi để chọn đúng đêm đáng thức
Khi lịch thiên văn năm đó đã có trong tay, chỉ cần trả lời lần lượt ba câu dưới đây. Trận nào qua được cả ba thì đáng xin nghỉ một buổi sáng.
- Trăng đêm đó thế nào? Trăng non hoặc trăng lưỡi liềm là tốt nhất. Trăng thượng huyền lặn quanh nửa đêm, nên nửa sau đêm vẫn tối, rất hợp với các trận đẹp sau nửa đêm. Trăng hạ huyền mọc quanh nửa đêm và sáng suốt tới rạng đông, đúng giờ sao băng dày nhất, nên trận đó năm ấy thiệt nhiều. Trăng tròn thì gần như cả đêm bị chói.
- Mây vùng mình ra sao? Xem dự báo lượng mây theo giờ, không chỉ biểu tượng nắng mưa cả ngày. Ban ngày nắng đẹp mà tối vẫn có thể kéo mây. Ở vùng cao phía Bắc, đêm sau một đợt gió mùa mới về hay trong hơn; ở miền Nam, mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng Tư là lúc trời đêm sạch nhất.
- Trận này mạnh từ mấy giờ? Phần lớn trận dày hơn sau nửa đêm. Song Tử là ngoại lệ dễ chịu, từ chín mười giờ tối đã thấy. Bảo Bình eta chỉ có quãng trước sáng. Biết giờ thì bạn ngủ trước một giấc, đặt báo thức, thay vì ngồi lạnh từ chập tối.
- Có đi được tới chỗ tối không? Đây là câu phụ nhưng quyết định. Đêm đẹp mà ngồi giữa phố thì chỉ thấy vài vệt sáng nhất. Nếu không đi xa được, chọn đêm có trăng thuận nhất và một sân thượng khuất đèn.
Đầu năm làm một lần: ghi ra giấy mấy trận lớn, đánh dấu đêm nào trăng thuận. Thường mỗi năm chỉ có hai ba trận vừa trận vừa trăng cùng đẹp, và đó là những đêm đáng hẹn bạn bè từ sớm.
Chọn chỗ nằm và ở lại bao lâu
Sao băng không rơi riêng ở hướng tâm toả. Chúng xuất hiện khắp bầu trời, chỉ là nếu kéo dài vệt về phía sau thì đều gặp nhau ở một điểm. Vì vậy chỗ tốt là chỗ nhìn được nhiều trời nhất: một đỉnh đồi cỏ trống, bãi đất bằng ngoài đồng, bãi cát rộng, chứ không phải khe giữa hai dãy núi. Nằm ngửa trên tấm bạt, mặt hướng lên khoảng giữa đỉnh đầu và chân trời phía tâm toả, bạn sẽ thấy cả vệt dài lẫn vệt ngắn.
Đến trước giờ định xem chừng ba mươi đến bốn mươi phút. Khoảng này để dọn chỗ, mặc thêm áo, và quan trọng nhất là để mắt quen tối. Người đến sát giờ thường mất hai mươi phút đầu nhìn trời mà chỉ thấy vài ngôi sao sáng, rồi tưởng đêm đó kém.
Còn ở lại bao lâu thì nên tính ít nhất một tiếng liền. Sao băng đến theo cụm: có khi mười phút không thấy gì, rồi ba vệt trong một phút. Ngồi hai mươi phút rồi bỏ về là trúng khoảng lặng. Một nhóm hay đi đồi cỏ ngoài thành phố thường chia ca: người ngủ trước nửa đêm, người thức, ai thấy vệt sáng lớn thì gọi khẽ. Cách này giữ được sức cho cả nhóm tới tận gần sáng, đúng lúc trời đẹp nhất.
Mang gì cho một đêm nằm ngoài trời
Đêm ngắm sao băng chủ yếu là nằm yên rất lâu. Cơ thể không vận động nên lạnh nhanh hơn bạn nghĩ, kể cả ở miền Nam.
- Tấm bạt hoặc tấm cách nhiệt lót dưới lưng. Đất đêm hút hơi ấm và ẩm rất nhanh; nằm thẳng lên cỏ nửa tiếng là lưng lạnh buốt.
- Áo khoác, mũ len, chăn mỏng. Vùng cao phía Bắc tháng Mười Hai có thể xuống gần không độ lúc rạng sáng; bãi biển miền Trung có gió. Mặc nhiều lớp mỏng để cởi bớt được.
- Đèn đội đầu có chế độ ánh đỏ, hoặc dán giấy bóng kính đỏ lên đèn pin. Ánh trắng làm cả nhóm mất mắt tối.
- Nước ấm trong bình giữ nhiệt và chút đồ ăn. Ngụm nước ấm lúc ba giờ sáng giữ người tỉnh hơn mọi thứ khác.
- Sạc dự phòng, vì pin tụt nhanh trong lạnh, và bạn cần điện thoại để về.
- Kem chống muỗi cho chỗ gần ruộng, gần nước.
- Áo mưa mỏng cho mùa tháng Tám, khi mây đổi ý rất nhanh.
Không cần ống nhòm, càng không cần kính thiên văn. Sao băng chạy quá nhanh và quá rộng; mắt thường là dụng cụ tốt nhất. Ống nhòm chỉ hợp để nhìn trăng hay cụm sao lúc nghỉ giữa giờ.
An toàn đêm khuya và giữ chỗ tối cho người khác
Đi ngắm sao băng là đi đêm, thường trên đường quê, đường đèo hay lối mòn lên đồi. Đi trước lúc trời tối hẳn để nhớ đường, nhìn rõ chỗ trũng, mép dốc, hố nước. Lên đỉnh đồi thì nằm ở chỗ bằng, cách xa mép dốc, vì người nằm lâu rồi ngồi dậy trong tối hay mất thăng bằng. Không đi một mình tới chỗ vắng; nếu buộc phải đi ít người, báo cho người nhà biết bạn ở đâu và mấy giờ về.
Mùa tháng Tám có mây giông. Thấy chớp ở chân trời, nghe sấm xa, gió đổi chiều đột ngột thì gói đồ đi xuống ngay, đừng nằm trên đỉnh trống chờ mây qua. Đường về sau ba giờ sáng là lúc mắt díp nhất; người lái xe nên ngủ được một giấc trước đó, hoặc chờ trời sáng hẳn mới về. Có chuyện không hay, gọi 112 cứu nạn hoặc 115 cấp cứu.
Giữ chỗ tối cũng là phép lịch sự. Đến nơi đã có người nằm thì tắt đèn xe từ xa, đừng quét đèn pha ngang bãi. Nói nhỏ, không mở nhạc. Rác mang về hết, kể cả vỏ hạt và đầu lọc. Ruộng, đồi cỏ thường là đất của dân; nếu thấy có chòi canh hay nhà gần, hỏi một câu trước khi trải bạt.
Ghi lại bằng điện thoại: nên kỳ vọng thế nào
Nói thẳng: điện thoại bắt sao băng rất khó. Vệt sáng chỉ kéo dài chưa tới một giây, còn chế độ đêm cần vài giây tới vài chục giây đứng yên mới ra một tấm. Phần lớn tấm bạn chụp sẽ là bầu trời đầy sao mà không có vệt nào. Nếu muốn thử, dựng máy lên chân đế nhỏ hoặc kê vào balo cho thật vững, hướng máy về khoảng trời rộng có tâm toả ở rìa khung, bật chế độ đêm, chạm lấy nét vào một ngôi sao sáng, rồi cứ để máy chụp liên tục từng tấm trong lúc bạn nằm nhìn bằng mắt.
Giảm độ sáng màn hình xuống thấp nhất trước khi mở máy, nếu không mỗi lần nhìn màn hình là mắt mất quen tối. Tắt đèn flash. Không zoom số. Đặt một người bạn nằm nhỏ ở góc dưới khung, bóng tối của dáng người trên nền trời sao làm tấm ảnh có kích thước.
Cách đáng hơn là đừng để điện thoại chiếm đêm. Nhiều người kể lại sau một đêm Song Tử: tấm ảnh không bắt được vệt nào, nhưng họ nhớ rõ vệt sáng xanh lục kéo ngang nửa trời lúc hai giờ sáng, cả nhóm cùng kêu lên một tiếng. Thứ đó không ống kính nào mang về được.
Câu hỏi thường gặp
Năm nay có mưa sao băng không?
Năm nào cũng có, vì Trái Đất đi qua cùng những dải bụi vào cùng thời điểm mỗi năm. Điều đổi theo năm là đêm cực đại xê dịch một hai ngày và pha trăng vào đêm đó. Bạn nên tra lịch thiên văn chính thức của năm hiện tại để biết đêm cụ thể.
Trận mưa sao băng nào đẹp nhất để xem ở Việt Nam?
Song Tử giữa tháng Mười Hai thường đáng xem nhất: dày, vệt chậm và sáng, thấy từ trước nửa đêm, lại rơi vào mùa khô ở miền Nam và Tây Nguyên. Anh Tiên giữa tháng Tám cũng dày nhưng hay gặp mây mùa mưa.
Có cần ra đúng đêm cực đại không?
Không bắt buộc. Với các trận lớn như Anh Tiên và Song Tử, đêm trước và đêm sau cực đại thường vẫn còn khá dày. Nếu đêm chính trúng trăng tròn hay mưa, đêm liền kề có trời trong thường cho kết quả tốt hơn.
Ở thành phố có xem được mưa sao băng không?
Xem được vài vệt sáng nhất nếu ngồi ở sân thượng khuất đèn, nhưng sẽ hụt phần lớn. Ánh đèn thành phố che các vệt mờ, vốn chiếm đa số. Đi ra ngoài vài chục cây số tới chỗ tối thì số vệt thấy được tăng lên rõ rệt.
Mỗi giờ thường thấy được bao nhiêu sao băng?
Tuỳ trận, trăng và độ tối nơi bạn ngồi. Ở một ngọn đồi tối vừa phải tại Việt Nam, trận dày nhất năm thường cho vài chục vệt mỗi giờ, trận nhỏ chỉ vài vệt. Con số hàng trăm trên tin tức là điều kiện lý tưởng hiếm khi gặp.