Xem được, nhưng mất rất nhiều. Trăng tròn làm bầu trời sáng lên đến mức bạn thường chỉ còn thấy chừng một phần tư tới một phần ba số sao băng so với đêm không trăng, chủ yếu là những vệt sáng nhất. Đêm đẹp nhất là quanh mùng một âm lịch; đêm khá tốt là khi trăng lặn trước giờ sao băng dày, tức quanh mùng bảy, mùng tám, khi nửa sau đêm hoàn toàn tối.
Người Việt có lợi thế ít nơi có: tấm lịch treo tường nhà nào cũng ghi ngày âm, và ngày âm gần như chính là pha trăng. Nhìn ngày âm của đêm cực đại là đoán được trăng mọc lặn lúc nào mà không cần tra gì thêm. Phần dưới chỉ cách đọc, khoảng tối nào đáng giá nhất, và làm gì khi năm đó trận lớn trúng rằm.
Trăng che sao băng đến mức nào
Sao băng có vệt sáng rực, nhưng phần lớn là vệt mờ, chỉ sáng ngang những ngôi sao nhỏ nhất mắt thường thấy được. Trăng không che vệt sáng nhất, mà che chính đám đông vệt mờ đó. Khi trăng lên, cả bầu trời chuyển từ đen sang xanh xám, những ngôi sao nhỏ biến mất, và cùng với chúng là phần lớn số sao băng. Bạn vẫn sẽ có vài vệt to để reo lên, chỉ là ít hơn hẳn.
Mức che phụ thuộc trăng to cỡ nào và nằm cao hay thấp. Một vầng trăng khuyết mảnh sát chân trời gần như không ảnh hưởng. Trăng nửa vầng nằm cao giữa trời đã làm mất đáng kể. Trăng tròn treo trên đầu lúc nửa đêm là trường hợp tệ nhất. Thêm một điều ít người để ý: ở Việt Nam độ ẩm cao, không khí nhiều hơi nước và bụi mịn, nên ánh trăng bị tán ra rộng hơn so với vùng khô, càng làm trời sáng lan.
Vì vậy khi chọn giữa hai trận trong năm, câu hỏi "trận nào dày hơn" đôi khi kém quan trọng hơn câu "trận nào năm nay không vướng trăng". Một trận vừa phải vào đêm không trăng nhiều khi cho bạn thấy nhiều vệt hơn trận lớn nhất năm mà trúng rằm.
Đọc pha trăng bằng ngày âm trên lịch
Giờ mọc lặn dưới đây là khoảng thường gặp, xê dịch theo mùa và theo năm. Nhớ một quy tắc: mỗi ngày trăng mọc và lặn muộn hơn hôm trước chừng năm mươi phút.
| Ngày âm lịch | Trăng trên trời lúc nào | Với đêm ngắm sao băng |
|---|---|---|
| Cuối tháng tới mùng 2 | Gần như không thấy trăng | Tốt nhất, tối trọn đêm |
| Mùng 3 tới mùng 5 | Lưỡi liềm phía tây sau hoàng hôn, lặn sớm | Rất tốt, chỉ vướng chút đầu hôm |
| Mùng 7, mùng 8 | Nửa vầng, lặn quanh nửa đêm | Tốt cho trận đẹp sau nửa đêm |
| Mùng 10 tới 13 | Trăng béo, lặn khoảng 2 tới 4 giờ sáng | Chỉ còn quãng ngắn trước rạng đông |
| Rằm, 16 | Mọc lúc hoàng hôn, lặn lúc bình minh | Kém nhất, sáng cả đêm |
| 17 tới 20 | Mọc vài giờ sau hoàng hôn, sáng tới sáng | Chỉ đầu hôm tối, ngược với giờ sao băng dày |
| 22, 23 | Nửa vầng, mọc quanh nửa đêm | Kém, trăng lên đúng giờ đẹp |
| 25 tới 28 | Lưỡi liềm mọc vài giờ trước sáng | Khá tốt, trăng mảnh, thấp phía đông |
Từ bảng này thấy ngay một điều trái trực giác: trăng hạ huyền ngày hai mươi hai, hai mươi ba tuy chỉ nửa vầng nhưng lại tệ hơn trăng thượng huyền mùng bảy, mùng tám, vì nó mọc đúng lúc sao băng bắt đầu dày.
Khoảng tối sau khi trăng lặn: đáng giá nhất mà hay bị bỏ
Những đêm quanh mùng bảy tới mùng mười âm lịch thường bị người ta gạch đi vì "có trăng". Thật ra đây là những đêm rất hợp cho mưa sao băng, vì trăng chiếm phần đầu hôm, còn phần sau nửa đêm, khi sao băng dày nhất, thì tối hẳn. Bạn chỉ cần đổi lịch ngủ: ngủ từ chín giờ, dậy sau khi trăng lặn chừng nửa tiếng.
Nửa tiếng đó không thừa. Lúc trăng vừa chạm chân trời phía tây, bầu trời vẫn còn ánh sáng tán, và mắt bạn đã quen với trời trăng nên chưa nhìn được vệt mờ. Khi trăng khuất hẳn, trời đen lại dần, những ngôi sao nhỏ lần lượt hiện ra như có người vặn đèn. Ngồi quay lưng về phía trăng lặn, nhìn lên khoảng trời phía đông và đỉnh đầu, đến khoảng hai mươi phút sau bạn sẽ thấy mình như đang ở một đêm khác.
Một nhóm bạn từng đi Thiên Cầm vào một năm cực đại trúng mùng chín âm lịch. Trên bãi biển, cả bọn ngồi chờ, thấy trăng to sáng loá trên mặt nước, ai cũng nghĩ hỏng rồi. Gần hai giờ trăng lặn, đến ba giờ trời tối như mực, và trong một tiếng trước sáng họ đếm được nhiều vệt hơn cả tháng Tám năm trước, khi đi đúng đêm Anh Tiên mà gặp mây.
Chuẩn bị cho một đêm chờ trăng lặn
Đêm có trăng lặn muộn khác đêm không trăng ở chỗ bạn phải chờ, thường ở ngoài trời, trong lúc chưa có gì để xem. Mang đủ mấy thứ sau thì chờ không mệt:
- Chỗ ngủ tạm ngay tại chỗ: túi ngủ, võng mắc giữa hai gốc phi lao, hay ghế xếp ngả được. Lái xe đi rồi quay lại lúc hai giờ sáng vừa mệt vừa dễ lạc đường.
- Báo thức rung, không chuông. Đặt trước giờ trăng lặn khoảng hai mươi phút. Chuông reo giữa bãi vắng làm người xung quanh giật mình.
- Áo khoác và tất dày cho lúc dậy. Ngủ dậy giữa đêm người lạnh hơn lúc đi ngủ, nhất là ngoài biển gió.
- Đèn ánh đỏ để soi đồ khi tỉnh dậy, giữ mắt quen tối ngay từ phút đầu.
- Bình nước ấm và chút đồ ăn để tỉnh người khi bắt đầu ca xem.
- Túi rác buộc kín, nhất là ở bãi biển nhiều gió.
Trong lúc chờ, đừng lướt điện thoại. Nằm ngắm trăng, nhìn mặt biển, nghe sóng. Đến khi trăng lặn, mắt bạn không phải bắt đầu lại từ màn hình sáng, và quãng tối đầu tiên sẽ không bị phí. Nhiều người còn thấy chính quãng chờ trăng lặn, khi bãi biển chuyển từ sáng bạc sang tối dần, là phần dễ nhớ nhất của đêm.
Năm trận lớn trúng rằm thì làm gì
Quay lưng về phía trăng. Ngồi hoặc nằm sao cho trăng ở sau lưng, nhìn về nửa trời đối diện. Nửa trời đó tối hơn rõ. Nếu có một bức tường, gốc cây, tảng đá hay xe che khuất trăng khỏi tầm mắt, mắt bạn đỡ chói và quen tối tốt hơn.
Xem đêm liền trước hoặc sau. Trăng thay đổi khá nhanh. Đêm rằm thì kém, nhưng ba bốn ngày trước rằm trăng đã lặn khoảng ba bốn giờ sáng, cho một quãng tối ngắn sát rạng đông. Với các trận kéo dài như Anh Tiên, quãng đó vẫn đáng.
Chọn trận có vệt sáng. Song Tử và Anh Tiên nổi tiếng có nhiều vệt sáng rực, đôi khi là cầu lửa sáng hơn cả sao Kim. Đó là loại trăng không xoá được. Năm trúng rằm, bạn vẫn có thể thấy vài vệt rất đẹp, chỉ là ít hơn.
Đổi mục tiêu của đêm. Đêm trăng tròn trên biển có vẻ đẹp riêng: đường trăng trải trên mặt nước, cát sáng như có đèn. Đi để ngắm trăng và bắt vài vệt sao băng như phần thưởng thêm, thay vì đi để đếm sao băng rồi thất vọng.
Đừng chạy xa chỉ vì đêm đó. Khi trận lớn trúng rằm, chạy hai trăm cây số lên núi không cải thiện được bao nhiêu, vì thứ làm trời sáng nằm trên đầu chứ không ở thành phố. Để dành chuyến đi xa cho năm sau, khi trận đó rơi vào đêm không trăng.
Bờ biển dưới trăng: chỗ ngồi và con nước
Bãi biển nhìn ra khơi là chỗ ngắm sao tốt vì cả một nửa bầu trời phía biển không có đèn. Nhưng bãi biển cũng gắn chặt với trăng theo một cách ít người nghĩ tới: con nước. Thuỷ triều lên cao nhất vào quãng rằm và quãng đầu tháng âm lịch. Nghĩa là chính những đêm tối nhất, quanh mùng một, cũng là những đêm nước có thể dâng lên rất cao trong đêm.
Trước khi trải bạt, nhìn vệt rong rác và vỏ sò khô trên cát: đó là mức nước cao của những ngày gần đây. Ngồi lùi hẳn vào phía trong vệt đó, sát chân đồi cát hay hàng phi lao. Đừng ngủ quên trên bãi cát thấp, đừng ngồi trên mỏm đá nhô ra biển, nơi nước có thể cắt đường về. Ở cửa sông, nước lên nhanh và lặng lẽ hơn ở bãi thẳng.
Đêm trên biển nhiều gió và hơi muối. Hơi muối đọng lên mặt kính điện thoại, kính mắt, làm mọi thứ mờ đi. Mang theo khăn khô mềm, cất máy trong túi áo khi không dùng. Gió biển ban đêm lạnh hơn bạn tưởng ngay cả mùa hè, một chiếc áo khoác chắn gió mỏng là đủ. Rác như chai nhựa, vỏ bánh cần buộc chặt vào túi, vì gió đêm cuốn chúng ra biển chỉ trong một cái chớp mắt.
Làm dở và làm được trong một đêm có trăng
Mấy lỗi dưới đây gặp nhiều nhất ở người đi xem mưa sao băng lần đầu mà không để ý tới trăng.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Chỉ xem ngày cực đại, không xem ngày âm | Mở lịch âm cùng lúc, biết trăng mọc lặn trước khi hẹn bạn bè |
| Ngồi đối diện trăng tròn, chờ mắt quen tối | Quay lưng về phía trăng, núp bóng tường hay cây |
| Thấy trăng to là về luôn | Kiểm giờ trăng lặn, ngủ một giấc rồi dậy vào quãng tối |
| Nghĩ trăng hạ huyền nửa vầng thì đỡ hơn thượng huyền | Nhớ rằng hạ huyền mọc lúc nửa đêm, đúng giờ đẹp nhất |
| Chụp trời sao lúc trăng cao, ra ảnh trời xanh nhạt | Chụp trăng và cảnh lúc trăng cao, để dành ảnh trời sao cho sau khi trăng lặn |
Khi có trăng, chụp bằng điện thoại cũng dễ hơn theo một nghĩa: tiền cảnh như bãi cát, hàng cây, dáng người được trăng chiếu sáng nhẹ, nên ảnh có chi tiết mà không cần đèn. Chạm lấy nét vào chân trời, giảm phơi sáng để trăng không cháy trắng, tựa máy lên vật cứng. Muốn có sao trong khung thì để trăng ra ngoài khung hình, đứng sao cho trăng chiếu từ bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Trăng tròn có xem được mưa sao băng không?
Vẫn xem được những vệt sáng nhất, nhưng thường chỉ còn khoảng một phần tư tới một phần ba số vệt so với đêm không trăng. Ngồi quay lưng về phía trăng, núp sau vật che sẽ đỡ hơn. Nếu được, chọn đêm liền kề có quãng tối sau khi trăng lặn.
Làm sao biết đêm đó trăng mọc lặn lúc mấy giờ?
Nhìn ngày âm lịch là đoán được phần lớn: quanh mùng một không có trăng, mùng bảy mùng tám trăng lặn quanh nửa đêm, rằm thì sáng cả đêm, hai mươi hai hai mươi ba thì trăng mọc quanh nửa đêm. Muốn chính xác thì tra lịch thiên văn năm đó.
Vì sao trăng hạ huyền lại tệ hơn thượng huyền khi xem sao băng?
Hai trăng cùng nửa vầng, nhưng trăng thượng huyền lặn quanh nửa đêm, để lại nửa sau đêm tối hẳn. Trăng hạ huyền thì mọc quanh nửa đêm và sáng tới rạng đông, trùng đúng quãng sao băng dày nhất.
Sau khi trăng lặn bao lâu thì trời đủ tối?
Thường cần chừng nửa tiếng để trăng xuống đủ sâu dưới chân trời và ánh tán nhạt đi. Mắt bạn cũng cần thêm khoảng hai mươi phút để quen tối sau khi đã nhìn trời có trăng. Vì vậy hãy dậy sớm hơn giờ trăng lặn một chút và ngồi yên chờ.
Ngắm sao trên bãi biển đêm không trăng có gì cần lưu ý?
Quanh mùng một âm lịch thường có triều cường, nước có thể lên cao trong đêm. Hãy ngồi lùi vào phía trong vệt rong rác khô trên cát, tránh mỏm đá và cửa sông, không ngủ quên ở bãi thấp và mang áo chắn gió.