Mặt trời chỉ mọc gần đúng chính đông và lặn gần đúng chính tây vào khoảng cuối tháng ba và cuối tháng chín; mùa hè (đỉnh điểm vào khoảng cuối tháng sáu) mặt trời mọc lệch về đông bắc, lặn lệch về tây bắc; mùa đông (đỉnh điểm vào khoảng cuối tháng mười hai) mọc lệch về đông nam, lặn lệch về tây nam. Ở vĩ độ Việt Nam, mỗi phía lệch chừng hơn hai mươi độ so với chính đông, chính tây, tổng cộng chỗ mặt trời lên dịch qua một cung chừng năm mươi độ trong năm, xấp xỉ năm nắm tay đặt cạnh nhau khi bạn duỗi thẳng tay.
Nghe như chuyện sách giáo khoa, nhưng nó quyết định bạn có thấy mặt trời chạm nước, chạm khe núi, hay rơi vào cuối con phố hay không. Một bãi biển hoàn hảo cho bình minh tháng một có thể bị một mũi đất che mất mặt trời vào tháng sáu. Phần dưới chỉ cách hình dung, cách đo bằng tay và bằng điện thoại, và cách tận dụng nó để chọn đúng chỗ đứng.
Hướng mọc, hướng lặn qua các tháng
Bảng là khoảng chung cho vĩ độ nước mình, từ Bắc tới Nam chênh nhau rất ít. Ngày chính xác của các mốc đổi một hai ngày giữa các năm, xem lịch thiên văn năm đó nếu bạn cần.
| Khoảng thời gian | Mặt trời mọc | Mặt trời lặn | Chỗ đứng nên tìm |
|---|---|---|---|
| Khoảng cuối tháng sáu | Lệch xa nhất về đông bắc | Lệch xa nhất về tây bắc | Bờ, khe núi mở về phía đông bắc và tây bắc |
| Khoảng tháng tư, tháng tám | Lệch vừa về đông bắc | Lệch vừa về tây bắc | Bờ mở rộng phía đông, phía tây |
| Khoảng cuối tháng ba, cuối tháng chín | Gần chính đông | Gần chính tây | Đường phố, bờ kè chạy đúng hướng đông tây |
| Khoảng tháng hai, tháng mười | Lệch vừa về đông nam | Lệch vừa về tây nam | Bờ hướng đông nam, tây nam |
| Khoảng cuối tháng mười hai | Lệch xa nhất về đông nam | Lệch xa nhất về tây nam | Bờ, khe núi mở về đông nam và tây nam |
Một chi tiết hay: quanh cuối tháng ba và cuối tháng chín, chỗ mặt trời lên dịch mỗi ngày gần bằng bề ngang của chính nó, đi vài hôm là thấy khác. Còn quanh cuối tháng sáu và cuối tháng mười hai, nó gần như đứng yên cả tuần trước khi quay đầu. Nếu bạn muốn canh mặt trời rơi đúng một khe núi, đó là hai khoảng có nhiều ngày để chờ nhất.
Đo hướng bằng bàn tay và bằng điện thoại
Duỗi thẳng tay ra trước mặt, nắm bàn tay lại. Bề ngang của nắm tay lúc đó che chừng mười độ của bầu trời. Đứng quay mặt về chính đông, mùa hè bạn đếm sang trái hơn hai nắm tay là chỗ mặt trời sẽ lên; mùa đông đếm sang phải hơn hai nắm tay. Phía tây cũng vậy: quay mặt về chính tây, mùa hè mặt trời lặn lệch sang phải, mùa đông lệch sang trái. Cách đo thô, nhưng đủ để biết mỏm đá hay toà nhà kia có chắn hay không.
Điện thoại có sẵn la bàn. Trước khi dùng, xoay máy theo hình số tám vài vòng để nó tự chỉnh, và đứng xa ô tô, lan can sắt, cột điện vì kim loại làm la bàn lệch. Có những ứng dụng bản đồ và ứng dụng thời tiết vẽ sẵn đường mặt trời mọc, lặn của một ngày bất kỳ lên bản đồ; bạn chỉ cần kéo tới ngày định đi, xem đường đó cắt qua chỗ nào.
Cách chắc nhất vẫn là đi xem trước. Buổi trưa hay buổi chiều hôm trước, đứng ở chỗ định ngắm, mở la bàn, chỉ tay về hướng mặt trời sẽ lên theo tháng, nhìn xem có gì nằm giữa bạn và đường chân trời. Năm phút đứng đó tiết kiệm cho bạn cả một buổi sáng dậy sớm uổng công.
Hướng đổi theo mùa làm thay đổi chỗ đứng thế nào
Bờ biển không thẳng. Một bãi biển miền Trung hơi xoay về đông nam sẽ thấy mặt trời lên từ nước vào mùa đông, nhưng tới mùa hè mặt trời lên sau mũi đất ở đầu bãi phía bắc. Đi bãi quen vào mùa khác, đứng dịch ra đầu bãi bên kia là lấy lại được đường chân trời.
Khe núi và yên ngựa. Ở vùng núi, mặt trời chỉ rơi đúng vào một khe giữa hai đỉnh trong vài tuần mỗi năm, một lần lúc đi lên, một lần lúc đi xuống. Người dân ở thung lũng thường biết rất rõ tháng nào nắng chiều chiếu thẳng vào bản qua khe nào, hỏi họ là nhanh nhất.
Con phố chạy đúng hướng đông tây. Ở thành phố, có những con phố dài chạy gần đúng hướng đông tây. Vào khoảng vài ngày quanh cuối tháng ba và cuối tháng chín, mặt trời lặn rơi đúng vào cuối con phố, hai dãy nhà hai bên thành khung. Muốn xem, chỉ đứng trên vỉa hè, đừng ra giữa lòng đường.
Mặt hồ, mặt sông. Vệt sáng của mặt trời trên mặt nước luôn chạy thẳng từ mặt trời tới chân bạn. Mùa này đứng chỗ này có vệt sáng đẹp, sang mùa khác vệt sáng có thể rơi vào bờ cỏ. Dịch vài chục mét dọc bờ là tìm lại được.
Ví dụ: cùng một mỏm đá, hai mùa khác nhau
Anh T có một mỏm đá quen ở đầu bãi biển gần nhà, quay mặt gần đúng hướng đông. Vào khoảng tháng một, mặt trời lên lệch về đông nam, từ mặt biển, ngay bên phải một hòn đảo nhỏ ngoài khơi; đứng trên tảng đá phẳng ở giữa mỏm là thấy trọn. Anh quen đến đó lúc năm giờ bốn mươi, ngồi chờ khoảng hai mươi phút.
Sang tháng sáu, anh đến đúng chỗ cũ, đúng tảng đá cũ, nhưng giờ sớm hơn gần một tiếng. Mặt trời giờ lên lệch hẳn về đông bắc, phía sau hòn đảo, nên năm phút đầu chỉ thấy một viền sáng quanh đỉnh đảo. Anh đi dọc bờ cát về phía bắc chừng hai trăm mét, tới một khúc bãi trống, và lần sau đứng ở đó, mặt trời lại lên từ nước như mùa đông.
Bài học nhỏ ở đây là không có chỗ đứng nào đúng cho cả năm. Có chỗ đứng đúng cho một mùa. Người quen đi bình minh thường có hai ba chỗ quen ở cùng một bãi, mỗi chỗ cho một khoảng tháng, chứ không phải một chỗ cố định.
Hướng đổi theo mùa, giờ cũng đổi, nhưng không cùng nhịp
Cùng với hướng, giờ mọc và giờ lặn cũng dịch theo mùa. Mùa hè ngày dài, mặt trời mọc sớm lặn muộn; mùa đông ngược lại. Ở miền Bắc, độ chênh này hơn một tiếng cho mỗi đầu ngày; ở miền Nam chỉ chừng hơn nửa tiếng. Nhưng có một điều ít người để ý: buổi chiều tối sớm nhất trong năm không rơi đúng vào cuối tháng mười hai, mà thường sớm hơn vài tuần: ở miền Bắc vào khoảng cuối tháng mười một, đầu tháng mười hai, ở miền Nam còn sớm hơn nữa. Còn buổi sáng mặt trời lên muộn nhất thường rơi vào khoảng cuối tháng một, ở miền Nam có khi lùi sang đầu tháng hai.
Với người đi ngắm, điều này có hệ quả rất thực tế. Đầu tháng một, hoàng hôn đã bắt đầu muộn dần lên, đi sau giờ làm dễ hơn một chút; trong khi bình minh vẫn đang muộn, bạn không phải dậy quá sớm. Ngược lại, quanh tháng sáu, bình minh sớm nhất năm, có nơi trước năm giờ mười lăm, muốn có mặt đúng giờ xanh thì phải ra khỏi nhà khi trời còn tối mịt.
Đừng nhớ giờ, hãy tra. Mỗi lần đi, mở ứng dụng thời tiết xem giờ mọc, giờ lặn của đúng ngày đó ở đúng nơi đó. Một chuyến đi từ Bắc vào Nam trong cùng một tuần có thể làm giờ hoàng hôn lệch nhau gần nửa tiếng, đủ để bạn đến muộn nếu chỉ dựa vào trí nhớ.
An toàn khi đi dò chỗ đứng mới
Tìm chỗ đứng theo hướng mặt trời thường dẫn bạn tới những mỏm đá, sườn đồi, bờ kè chưa đi bao giờ. Mấy điều nên giữ:
- Đi dò vào ban ngày, không dò lối mới trong bóng tối buổi sáng sớm. Ghi nhớ lối lên xuống, chụp lại một hai mốc.
- Mỏm đá ven biển: chọn tảng khô, cao, xa mép sóng, không leo xuống hốc đá gần nước. Biển động thì bỏ, ngắm từ bãi cát.
- Không vượt rào, không vào khu quân sự, khu cấm, đất tư có cổng chỉ vì hướng nhìn đẹp hơn.
- Sườn đồi, mép dốc: đứng lùi xa mép, nhất là sau mưa khi đất mềm.
- Đèn, giày bám, áo khoác mỏng cho buổi sáng; nhắn người nhà chỗ bạn đến nếu đi một mình.
- Mang rác về và không đánh dấu đá, cây để nhớ chỗ; chụp ảnh lại là đủ.
Gặp tai nạn ở chỗ vắng, gọi 112 và mô tả mốc gần nhất bạn đã ghi nhớ lúc đi dò. Đó cũng là lý do nên chụp lại lối đi khi trời còn sáng.
Chụp lại đường đi của mặt trời bằng điện thoại
Mỗi tháng một tấm, cùng một chỗ. Chọn một chỗ đứng cố định ở gần nhà, như ban công hay đầu ngõ nhìn về phía tây. Mỗi tháng chụp một tấm lúc mặt trời lặn, giữ cùng góc, cùng ống kính. Cuối năm xếp cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ mặt trời đi qua lại trên dãy mái nhà.
Đánh dấu bằng vật cố định trong khung. Để một cột điện, một ngọn cây hay một góc mái trong khung làm mốc, nhìn ảnh là biết mặt trời lệch bao nhiêu.
Đo sáng theo trời, giảm phơi sáng. Chạm vào vùng trời cạnh mặt trời, kéo phơi sáng xuống để giữ màu và giữ được đường viền của các mốc.
Không nhìn lâu vào mặt trời qua màn hình hay bằng mắt. Chỉ nhìn trong một hai phút khi mặt trời còn đỏ dịu sát chân trời. Khi nó đã sáng chói, quay sang nhìn cảnh và mây.
Đặt một người nhỏ làm thước đo. Nhờ bạn đồng hành đứng trên mỏm đá hay bờ cát, giơ tay chỉ về phía mặt trời. Tấm ảnh vừa có người, vừa nhắc lại cho chính bạn sau này rằng tháng đó, ở chỗ đó, mặt trời lên ở hướng nào.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời có mọc đúng hướng đông không?
Chỉ gần đúng vào khoảng cuối tháng ba và cuối tháng chín. Mùa hè mặt trời mọc lệch về đông bắc, mùa đông lệch về đông nam, ở vĩ độ Việt Nam mỗi phía lệch chừng hơn hai mươi độ.
Mùa hè mặt trời lặn ở hướng nào?
Mùa hè mặt trời lặn lệch về tây bắc, xa nhất vào khoảng cuối tháng sáu. Nếu bạn quay mặt về chính tây, chỗ mặt trời lặn nằm lệch sang phải chừng hơn hai nắm tay duỗi thẳng.
Làm sao biết mặt trời sẽ lên ở đâu tại một chỗ lạ?
Dùng la bàn điện thoại sau khi xoay máy hình số tám để chỉnh, hoặc ứng dụng bản đồ có vẽ đường mặt trời mọc lặn theo ngày. Tốt nhất vẫn là đến xem trước vào ban ngày.
Vì sao bãi biển quen lại không thấy mặt trời mọc từ nước nữa?
Vì hướng mọc đổi theo mùa. Mặt trời có thể đã lệch ra sau một mũi đất hay một hòn đảo. Đi dọc bãi vài trăm mét về phía mặt trời đang lệch tới là thường tìm lại được đường chân trời trống.
Khi nào mặt trời lặn rơi đúng cuối con phố?
Với những con phố chạy gần đúng hướng đông tây, thường là vài ngày quanh cuối tháng ba và cuối tháng chín. Phố hơi lệch hướng thì ngày rơi đúng sẽ sớm hơn hoặc muộn hơn; chỉ đứng xem trên vỉa hè.
Đo hướng mặt trời bằng tay thế nào?
Duỗi thẳng tay, nắm bàn tay lại, bề ngang nắm tay che chừng mười độ. Từ chính đông hay chính tây, đếm hơn hai nắm tay sang phía bắc cho mùa hè, sang phía nam cho mùa đông.