Mặt trời nửa đêm là lúc mặt trời không lặn suốt hai mươi bốn giờ, chỉ xuống thấp sát chân trời phía bắc rồi lại lên, chuyện này xảy ra ở phía bắc vòng Bắc Cực vào quãng giữa mùa hè, thường vào khoảng từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 7 tuỳ nơi càng xa về bắc càng dài; còn đêm trắng là ở những vùng hơi thấp hơn, mặt trời có lặn nhưng chỉ lặn nông nên trời chạng vạng suốt đêm, đậm nhất quanh giữa tháng 6. Ở Nam bán cầu thì hai cảnh này rơi vào quanh tháng 12, nhưng gần như chỉ có ở vùng băng giá ít người đến.
Hai cảnh nghe giống nhau nhưng cho cảm giác khác hẳn. Một bên là ánh nắng vàng đỏ chiếu ngang lúc mười hai giờ đêm, bóng người dài mấy chục bước. Một bên là bầu trời xanh nhạt như lúc sáu giờ sáng kéo dài cả đêm, đèn đường bật mà gần như vô ích. Bài này nói chuyện chọn quãng nào, đứng đâu để nhìn, xem lúc mấy giờ và sống sao cho khoẻ vài ngày trời không chịu tối.
Mặt trời nửa đêm và đêm trắng khác nhau thế nào
Nhiều người đặt chuyến đi "xem mặt trời nửa đêm" rồi đến nơi chỉ gặp đêm trắng, vì chọn nhầm vĩ độ. Bảng dưới phân biệt theo những gì bạn thật sự thấy:
| Điều thấy được | Mặt trời nửa đêm | Đêm trắng |
|---|---|---|
| Mặt trời có lặn không | Không, chỉ xuống thấp rồi lên lại | Có, lặn một lúc ngắn rồi mọc |
| Bầu trời lúc nửa đêm | Nắng vàng, bóng đổ dài, có thể chói mắt | Xanh nhạt, ánh chạng vạng, không có bóng |
| Vùng có cảnh này | Phía bắc vòng Bắc Cực | Dải vĩ độ thấp hơn một chút, có nhiều thành phố lớn Bắc Âu |
| Quãng thời gian trong năm | Từ vài ngày quanh giữa tháng 6 đến vài tháng, càng xa về bắc càng dài | Quãng cuối tháng 5 đến giữa tháng 7, rõ nhất quanh giữa tháng 6 |
| Cái hay riêng | Ánh nắng ngang nhuộm vàng biển, núi, đá | Phố xá, kênh nước, công viên trong ánh xanh mềm suốt đêm |
Nếu điều bạn muốn là thấy tận mắt mặt trời không lặn, hãy kiểm tra bảng giờ mặt trời mọc lặn của đúng nơi mình định ở, tìm những ngày ghi mặt trời ở trên chân trời cả ngày. Nếu chỉ muốn cảm giác trời sáng suốt đêm giữa phố, đêm trắng ở các thành phố phía nam hơn đã đủ, và đi lại dễ hơn nhiều.
Mấy giờ là "nửa đêm" của mặt trời
Mặt trời thấp nhất không nhất thiết đúng mười hai giờ đêm theo đồng hồ. Giờ đồng hồ của một nước được đặt theo múi giờ chung, cộng thêm giờ mùa hè, trong khi nửa đêm thật của mặt trời phụ thuộc vào kinh độ nơi bạn đứng. Ở nhiều nơi vùng cực, khoảnh khắc mặt trời xuống thấp nhất rơi vào khoảng một giờ sáng theo đồng hồ, có nơi lệch hơn thế. Tra giờ "trưa mặt trời" của nơi đó rồi cộng mười hai tiếng là ra gần đúng.
Cái đẹp của mặt trời nửa đêm không nằm ở một giây, mà ở cả quãng hai ba tiếng quanh đó. Khoảng mười một giờ tối, ánh nắng đã chuyển sang màu vàng mật, mặt biển phẳng lặng hắt lại thành một vệt dài. Mặt trời không đi xuống mà trượt ngang dọc chân trời, từ tây bắc sang đông bắc, rất chậm. Quanh khoảnh khắc thấp nhất, màu nắng ngả cam, đôi khi đỏ nếu có hơi nước trên biển. Rồi nó bắt đầu lên lại, ánh sáng trắng dần, và lúc ba giờ sáng trông như buổi sáng thường.
Ở vùng đêm trắng, quãng đẹp nhất là trước và sau lúc mặt trời lặn. Bầu trời phía bắc giữ một dải màu hồng cam chạy dần từ tây sang đông suốt đêm, phía nam xanh thẫm hơn. Có đêm thấy được vài ngôi sao sáng nhất, đa số đêm thì không. Những người sống ở đó hay nói đêm trắng đẹp nhất là lúc đi bộ dọc mặt nước, khi phố đã vắng mà trời vẫn đủ sáng để đọc một trang sách.
Đứng nhìn từ đâu
Phải có chân trời phía bắc thoáng. Mặt trời nửa đêm nằm thấp ở hướng bắc. Một ngọn núi chắn phía bắc là đủ để bạn ở trong bóng râm cả đêm dù mặt trời không lặn. Bờ biển quay mặt về bắc, một mỏm đồi trống, bãi đất bằng ven hồ phía bắc là những kiểu chỗ đứng hợp.
Cao hơn một chút thì thấy lâu hơn. Đi lên một quả đồi thấp gần bờ, bạn nhìn được xa hơn qua đường chân trời, và mặt trời lúc thấp nhất vẫn còn treo trên biển thay vì chìm sau đảo hay núi xa. Không cần leo đỉnh nào cao, một con dốc hai mươi phút đi bộ đã đổi hẳn khung cảnh.
Trên phố, tìm mặt nước. Ở thành phố mùa đêm trắng, sông, kênh, cầu và bờ hồ là chỗ cảnh đẹp nhất, vì trời phản chiếu xuống nước làm khung hình sáng gấp đôi. Đến trước giờ mặt trời lặn chừng một tiếng và ở lại sau đó một hai tiếng.
Đến sớm, ở lâu. Không có chuyện lỡ mất trong vài phút như hoàng hôn ở xứ nóng. Bạn có hàng giờ, nên chọn chỗ thoải mái để ngồi, mang theo đồ ăn và áo ấm. Ngay giữa mùa hè, gió biển lúc nửa đêm ở vùng cực vẫn lạnh, nhiệt độ có thể chỉ vài độ trên không.
Những dấu hiệu báo trước một đêm đẹp
Không phải đêm nào trong mùa cũng thấy mặt trời. Vùng ven biển cực Bắc mùa hè hay có sương biển và mây thấp. Vài điều đọc được từ buổi chiều:
- Chiều trời trong, gió yếu, mặt biển ít gợn: khả năng cao đêm sẽ thoáng.
- Sương biển ùa vào từ ngoài khơi lúc chiều: thường che kín chân trời, nên đi vào trong đất liền hoặc lên cao hơn lớp sương.
- Một dải mây mỏng nằm ngay sát chân trời phía bắc: có khi là điều tốt, vì khi mặt trời xuống thấp nó chiếu từ dưới lên, mây sẽ đỏ rực.
- Dự báo mây theo giờ của cơ quan khí tượng nước sở tại: xem phần mây thấp và sương mù, đó là thứ quyết định.
Nếu ở lại vài ngày, đừng dồn hết vào một đêm. Thời tiết ven biển vùng cực đổi nhanh, đêm thứ hai có khi trong hơn đêm thứ nhất rất nhiều. Ngày nào trời trong từ chiều thì coi như đêm đó dành cho mặt trời.
Sống ra sao khi trời không chịu tối
Người từ xứ nhiệt đới đến thường bị đánh lừa ở đêm đầu tiên: trời còn sáng nên cơ thể không thấy mệt, đến lúc nhìn đồng hồ đã gần ba giờ sáng. Ngày hôm sau đầu nặng, mắt cay. Hai ba ngày như thế là kiệt sức. Cách đơn giản nhất là quyết định từ trước đêm nào thức, đêm nào ngủ. Đêm thức thì ngủ bù một giấc buổi chiều; đêm ngủ thì kéo kín rèm, đeo bịt mắt, đặt báo thức như ở nhà.
Phần lớn phòng ở vùng này có rèm cản sáng, nhưng không phải nơi nào cũng kín, nên mang theo một chiếc bịt mắt. Hạn chế cà phê sau bữa trưa nếu đêm đó định ngủ. Ăn tối đúng giờ quen thuộc, vì ánh sáng ngoài cửa sổ không còn báo cho cơ thể biết đã đến bữa.
Chuyện an toàn cũng đổi theo. Đi bộ dọc bờ biển lúc nửa đêm thấy dễ chịu vì trời sáng, nhưng bạn vẫn đang mệt như người thức khuya, phản xạ chậm hơn. Đá ven biển trơn rong, thuỷ triều lên xuống, đường đồi dốc. Báo cho người cùng phòng biết mình đi đâu, mấy giờ về. Lái xe lúc hai ba giờ sáng dưới nắng ngang chiếu thẳng vào mắt là một trong những lúc dễ gặp chuyện nhất, nếu buồn ngủ thì dừng hẳn bên đường. Ở vùng đất liền có hồ và đầm lầy, mùa hè còn có muỗi rất nhiều, mang áo dài tay và thuốc chống muỗi.
Chụp ngược nắng bằng điện thoại và giữ bãi đá sạch
Mặt trời nửa đêm thấp và yếu hơn nắng trưa, nhưng vẫn là mặt trời: đừng nhìn thẳng lâu, cũng đừng để máy chĩa thẳng vào nó quá lâu. Vài mẹo chụp:
- Chạm vào vùng trời sáng cạnh mặt trời để máy đo sáng, rồi kéo phơi sáng xuống cho đến khi màu cam hiện rõ và mặt biển không trắng loá.
- Giấu một nửa mặt trời sau mỏm đá hay vai người, ánh chói giảm hẳn, lại có tia sáng toả ra.
- Đặt người ngồi nhỏ ở một góc khung, thành bóng đen trên nền biển vàng. Bóng người đổ dài trên bãi đá cũng là một khung hình hay.
- Lau ống kính trước khi chụp, hơi muối biển làm mờ ảnh rất nhanh, ngược sáng là lộ hết.
- Ở đêm trắng, không cần chế độ đêm; chỉ cần giữ máy vững, chạm lấy nét vào mặt nước và giảm phơi sáng một chút để giữ màu xanh của trời.
Khi ngồi chờ trên bãi đá ven biển, đừng xếp chồng đá làm kỷ niệm, đừng nhóm lửa ở nơi không cho phép, và mang vỏ chai, giấy gói về. Nhiều bãi ven biển vùng cực là chỗ chim biển làm tổ mùa hè; thấy chim bay lượn kêu gắt trên đầu là bạn đã đến quá gần, lùi ra.
Sai hay gặp, và những thứ không cần làm
Phần lớn người về kể "không thấy gì đặc biệt" đều rơi vào một trong mấy chỗ sau:
- Chọn nơi ở ngay dưới vòng cực rồi tưởng sẽ có mặt trời không lặn. Sát vòng cực, mặt trời nửa đêm chỉ có vài ngày quanh giữa tháng 6, lệch một tuần là chỉ còn đêm trắng.
- Đứng chờ ở phía nam một dãy núi. Mặt trời vẫn ở trên trời nhưng bạn ngồi trong bóng núi cả đêm. Luôn hỏi: phía bắc chỗ mình có gì che không.
- Ra đúng mười hai giờ rồi về lúc mười hai giờ mười lăm. Quãng đẹp kéo dài vài tiếng, và màu đậm nhất thường muộn hơn giờ đồng hồ một chút.
- Thức trắng ba đêm liền. Đến đêm thứ ba, trời trong nhất thì bạn lại ngủ gật trên ghế.
- Không cần leo một ngọn núi cao để xem, không cần thuê thuyền ra khơi, không cần đi thật xa về phía bắc nếu chỉ muốn cảm giác trời sáng suốt đêm. Một bờ biển trống phía bắc, một mỏm đồi thấp, một bờ sông trong thành phố đêm trắng đã đủ cho phần lớn mọi người.
Còn một điều nữa: nhiều người quên rằng mùa này ở vùng cực không có cực quang và gần như không có sao. Đừng mong gộp cả ba thứ vào một chuyến hè; mặt trời nửa đêm và cực quang là hai mùa khác nhau của cùng một vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời nửa đêm có vào tháng mấy?
Ở phía bắc vòng Bắc Cực, mặt trời nửa đêm thường vào khoảng từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 7, càng xa về bắc thì kéo dài càng lâu, còn gần vòng cực thì chỉ vài ngày quanh giữa tháng 6. Tra bảng giờ mặt trời mọc lặn của đúng nơi mình ở để biết những ngày mặt trời không lặn.
Đêm trắng khác mặt trời nửa đêm ra sao?
Ở vùng có đêm trắng, mặt trời vẫn lặn nhưng chỉ xuống rất nông dưới chân trời nên trời chạng vạng suốt đêm, không tối hẳn và không có nắng. Mặt trời nửa đêm thì không lặn, vẫn có nắng chiếu ngang lúc nửa đêm. Đêm trắng có ở dải vĩ độ thấp hơn, gồm nhiều thành phố lớn Bắc Âu.
Mấy giờ mặt trời xuống thấp nhất khi có mặt trời nửa đêm?
Không nhất thiết đúng mười hai giờ đêm theo đồng hồ, vì giờ đồng hồ theo múi giờ chung và giờ mùa hè. Ở nhiều nơi vùng cực, mặt trời thấp nhất rơi vào khoảng một giờ sáng. Cách tính gần đúng là lấy giờ trưa mặt trời của nơi đó cộng mười hai tiếng.
Ngủ thế nào khi trời không tối?
Mang theo bịt mắt, kéo kín rèm, ăn uống và đi ngủ theo giờ quen thuộc như ở nhà. Quyết định trước đêm nào thức ngắm, đêm nào ngủ, và ngủ bù buổi chiều trước đêm thức. Hạn chế cà phê sau bữa trưa vào những ngày định ngủ sớm.
Ngắm mặt trời nửa đêm cần đứng ở đâu?
Cần một chỗ có chân trời phía bắc thoáng, vì mặt trời nửa đêm nằm thấp ở hướng bắc. Bờ biển quay mặt về bắc, mỏm đồi trống hay bờ hồ phía bắc đều hợp. Lên cao một chút giúp nhìn xa qua đường chân trời và tránh bị đảo hay núi xa che mất.
Mùa hè vùng cực ngắm mặt trời nửa đêm có lạnh không?
Có thể lạnh hơn bạn nghĩ. Ban ngày dễ chịu nhưng gió biển lúc nửa đêm khiến nhiệt độ cảm nhận chỉ vài độ trên không. Mang áo khoác chắn gió, mũ len mỏng và găng tay, nhất là khi định ngồi lâu trên bãi đá ven biển.