Mùa di cư của đàn thú lớn không theo một ngày cố định mà đi theo mưa và cỏ: ở đồng cỏ Đông Phi, đàn linh dương đầu bò và ngựa vằn thường sinh con ở vùng đồng cỏ phía nam vào khoảng đầu năm, di chuyển lên phía bắc giữa năm, và những cuộc vượt sông lớn hay diễn ra trong khoảng tháng 7 đến tháng 10, xê dịch vài tuần tuỳ mưa năm đó; cách ngắm đúng là ở trong xe, giữ khoảng cách, im lặng, không chắn đường đàn thú và theo hướng dẫn của người dẫn được cấp phép. Những cuộc di cư khác, của cá voi dọc bờ biển, của sếu, của tuần lộc, cũng có mùa riêng và cùng một nguyên tắc: bạn là người đứng xem từ xa.
Người ta hay tưởng tượng mùa di cư là một dòng thú chạy liên tục qua trước mắt. Thực tế phần lớn thời gian là chờ: đàn thú gặm cỏ, đứng nhìn bờ sông, đi rồi lại quay về. Khoảnh khắc chúng ào xuống nước có khi chỉ vài phút. Bài này nói cách đoán chúng ở đâu theo mùa, cách chờ, cách cư xử để không làm chúng hoảng, và vì sao một chiếc điện thoại cùng ống nhòm là đủ.
Khoảnh khắc người ta chờ trong mùa di cư
Trên đồng cỏ lúc bình minh, bụi được nắng sớm chiếu thành một lớp vàng mỏng. Ở xa, đường chân trời như có gì đang chuyển động: hàng vạn chấm đen kéo thành những dải dài, từng hàng một nối đuôi nhau theo lối mòn mà chúng đã đi qua bao đời. Nghe được tiếng trước khi thấy rõ: tiếng kêu khàn khàn như ếch lớn của linh dương đầu bò, tiếng ngựa vằn hí ngắn, tiếng vó đều đều.
Cảnh được nhắc nhiều nhất là vượt sông. Đàn thú dồn về bờ, đứng đó hàng giờ, có khi cả ngày, tiến lại gần mép nước rồi lùi ra, như đang cân nhắc. Rồi một con nhảy xuống, cả đàn nối theo trong tiếng nước ầm ầm và bụi mù. Một cuộc vượt sông có thể kéo dài vài phút hay gần một giờ. Không phải con nào cũng qua được; với trẻ nhỏ đi cùng, đây có thể là cảnh nặng nề, người lớn nên nói trước.
Đầu năm, khi đàn thú ở đồng cỏ phía nam, khoảnh khắc lại khác: mùa sinh. Trong vài tuần, rất nhiều con non ra đời, đứng dậy được chỉ sau ít phút và chạy theo mẹ. Mùa này ít kịch tính hơn vượt sông, nhưng nhiều người đi rồi lại thích hơn, vì cả đồng cỏ xanh, đông đúc và đầy sức sống.
Mùa di cư theo tháng, ghi theo kiểu "thường vào khoảng"
Bảng dưới lấy cuộc di cư ở đồng cỏ Đông Phi làm ví dụ vì đó là cuộc được nhiều người tìm đi nhất. Mỗi năm, mưa đến sớm hay muộn sẽ kéo cả lịch xê dịch vài tuần, và trong cùng một tháng đàn thú có thể tản ra nhiều nơi.
| Thời gian | Đàn thú thường ở đâu, làm gì | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Khoảng tháng 12 đến tháng 3 | Đồng cỏ thấp phía nam, mùa sinh con | Cỏ xanh, đàn đông, nhiều con non; mưa rào rải rác |
| Khoảng tháng 4 đến tháng 5 | Bắt đầu rời đồng cỏ phía nam | Mùa mưa lớn, đường đất lầy, có nơi tạm đóng |
| Khoảng tháng 6 đến tháng 7 | Di chuyển lên phía tây và phía bắc, gặp những con sông đầu tiên | Mùa khô bắt đầu, dễ đi lại hơn |
| Khoảng tháng 7 đến tháng 10 | Vùng phía bắc, những cuộc vượt sông lớn | Thời điểm đông người xem nhất, nên đặt chỗ và người dẫn sớm |
| Khoảng tháng 11 | Quay về phía nam theo những cơn mưa ngắn đầu mùa | Đàn tản ra, khó đoán hơn |
Những cuộc di cư khác cũng có mùa riêng: cá voi lưng gù đi dọc nhiều bờ biển theo mùa sinh sản ở vùng nước ấm, đàn sếu và ngỗng trời bay qua những vùng đầm lầy trong vài tuần xuân và thu, tuần lộc ở vùng cực Bắc di chuyển theo mùa tuyết tan. Với mỗi nơi, hãy hỏi người dẫn địa phương hoặc khu bảo tồn về tuần nào đang có đàn, vì không cuốn lịch nào thay được người đang ở đó.
Đọc dấu hiệu: hôm nay đàn thú đang ở đâu
Mưa dẫn đường. Đàn thú đi về nơi vừa có mưa vì ở đó cỏ non đang lên. Một đợt mưa lệch về phía tây là cả đàn có thể đổi hướng. Người dẫn đường hay xem trời ở phía chân trời, chỗ có mây đen, để đoán ngày mai.
Người dẫn nói chuyện với nhau. Những người dẫn trong cùng một vùng liên lạc qua bộ đàm, báo cho nhau đàn đang tụ ở đâu. Đừng ép họ đi theo một lịch cố định; một người dẫn giỏi đổi kế hoạch theo tin buổi sáng.
Đàn đứng dồn ở bờ sông là sắp có chuyện. Khi hàng nghìn con tụ lại, đứng sát nhau ở bờ, đầu quay về phía nước, khả năng có vượt sông trong vài giờ tới khá cao. Nhưng cũng có khi chờ cả ngày rồi chúng quay đi. Mang theo kiên nhẫn, nước và đồ ăn.
Chim săn mồi và động vật ăn thịt cho biết đàn ở gần. Kền kền lượn tròn, sư tử nằm dưới bóng cây ven lối mòn, là dấu hiệu đàn thú đang ở quanh đó hoặc vừa đi qua.
Cư xử thế nào để không làm đàn thú hoảng
Một chiếc xe đỗ sai chỗ có thể khiến cả đàn đổi hướng, bỏ lối xuống sông an toàn để vượt ở chỗ dốc hiểm hơn. Vài điều nên làm:
- Ở trong xe trừ khi đang ở chỗ được phép xuống. Thân hình người đứng thẳng làm thú hoảng hơn hẳn chiếc xe.
- Không giục người dẫn lại gần hơn, không đỗ chắn lối mòn của đàn thú hay chắn lối chúng lên bờ sau khi vượt.
- Nói nhỏ, tắt máy xe khi dừng nếu người dẫn cho phép, không gõ thành xe, không huýt sáo gọi.
- Tắt đèn flash, không chiếu đèn vào mắt thú lúc chạng vạng.
- Không ném thức ăn, không vứt bất cứ thứ gì ra khỏi xe.
- Không bay flycam; ở nhiều khu bảo tồn đó là việc bị cấm, và tiếng máy làm đàn thú hoảng loạn.
Khi quá nhiều xe đã đứng ở một điểm vượt sông, đôi khi lựa chọn tử tế là đi sang điểm khác hoặc lùi xa hơn. Người dẫn tốt sẽ tự làm điều đó; bạn chỉ cần đừng phàn nàn vì "mất góc đẹp". Cảnh vượt sông từ xa, qua ống nhòm, vẫn là cảnh vượt sông.
Sai hay gặp, và những thứ không cần làm
Phần lớn những chuyến đi để lại cảm giác hụt hẫng đều vì một trong mấy lý do sau:
- Chọn đúng một tuần cố định để "xem vượt sông". Mưa năm đó lệch vài tuần là đàn thú chưa tới hoặc đã đi qua. Để dư ngày và chọn vùng mà đàn thường lui tới trong cả quãng thời gian dài hơn.
- Chạy xe cả ngày tìm "cảnh lớn". Ngồi yên ở một chỗ có tầm nhìn tốt vài giờ thường cho thấy nhiều hơn lái vòng vòng. Thú quen dần với chiếc xe đứng yên và cư xử tự nhiên hơn.
- Chỉ nhìn đàn lớn mà bỏ qua những gì nhỏ. Một con non tập chạy, đàn chim sáo bám trên lưng trâu rừng, tiếng gọi nhau lúc chạng vạng, đó mới là những chi tiết người ta nhớ lâu.
- So sánh với ảnh chụp bằng ống kính dài. Ảnh trên mạng thường được chụp bằng thiết bị chuyên dụng từ xa và cắt cúp. Nhìn bằng mắt, đàn thú nhỏ hơn và xa hơn, nhưng cảnh rộng thì không ảnh nào sánh được.
- Không cần mang theo máy móc đắt tiền, không cần mặc đồ rằn ri, không cần đến thật gần. Ống nhòm, mũ, nước, kiên nhẫn và một người dẫn hiểu vùng đất là đủ cho phần lớn mọi người.
Một điều nữa: đừng biến chuyến đi thành cuộc chạy đua đếm loài. Những người đi nhiều lần thường nói buổi sáng đẹp nhất của họ là buổi chỉ ngồi nhìn một đàn thú gặm cỏ dưới ánh bình minh, không có gì kịch tính xảy ra.
Chuẩn bị và an toàn cho những ngày trên đồng cỏ
Một ngày ngắm thú thường bắt đầu trước bình minh và kéo dài đến chiều, vì sáng sớm và cuối chiều là lúc thú hoạt động nhiều nhất, còn trưa chúng nằm nghỉ dưới bóng cây. Đường đất xóc, bụi nhiều, nắng gắt giữa trưa nhưng sáng sớm trên đồng cỏ cao lại khá lạnh. Mang áo khoác mỏng cho buổi sáng, mũ rộng vành, kính râm, khăn che bụi, kem chống nắng, nước, đồ ăn nhẹ.
Ống nhòm là thứ đáng mang nhất, hơn mọi thiết bị chụp ảnh. Với ống nhòm, bạn thấy được mắt một con linh dương, đuôi một con sư tử vẫy, những thứ mà điện thoại không bao giờ ghi lại nổi ở khoảng cách an toàn.
Về sức khoẻ, vài tuần trước chuyến đi nên hỏi bác sĩ về tiêm phòng và phòng bệnh cho vùng mình đến. Tuyệt đối không ra khỏi xe ở nơi không cho phép, kể cả để đi vệ sinh, kể cả khi trông xung quanh không có con gì: thú săn mồi nằm trong cỏ cao rất khó thấy. Giữ tay và đầu trong xe khi đi gần thú lớn. Trẻ nhỏ cần được dặn kỹ trước, vì những ngày dài trong xe dễ làm chúng sốt ruột.
Chụp bằng điện thoại khi không được lại gần
Khoảng cách an toàn có nghĩa là thú sẽ nhỏ trong khung hình. Thay vì cố phóng to, hãy chụp cái mà điện thoại làm tốt: cảnh rộng.
- Dùng ống góc rộng hoặc ống chính để chụp cả đàn kéo dài tới chân trời; số lượng mới là điều gây ấn tượng.
- Chỉ dùng mức zoom quang học có sẵn của máy, thường là hai hoặc ba lần; zoom số quá mức cho ra ảnh vỡ hạt.
- Chụp ngược nắng sớm, chạm vào vùng trời sáng rồi kéo phơi sáng xuống để đàn thú thành bóng đen trên nền bụi vàng.
- Tựa điện thoại lên thành xe, cửa sổ, hoặc túi đậu đặt trên khung cửa; xe đã tắt máy thì ảnh mới nét.
- Khi vượt sông, quay video thay vì bấm từng tấm; âm thanh của cuộc vượt sông là phần không ảnh nào giữ được.
Đừng dành cả buổi nhìn qua màn hình. Lúc đàn thú bắt đầu lao xuống nước, đặt máy quay trên thành xe rồi dùng mắt và ống nhòm. Nhiều người về nhà mới thấy đoạn video mình quay rung lắc và lệch khung, còn trong trí nhớ không còn gì vì cả mười phút chỉ nhìn màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Mùa đại di cư ở châu Phi vào tháng mấy?
Ở đồng cỏ Đông Phi, đàn thú thường sinh con ở đồng cỏ phía nam vào khoảng tháng 12 đến tháng 3, di chuyển lên phía bắc giữa năm, và các cuộc vượt sông lớn hay diễn ra trong khoảng tháng 7 đến tháng 10. Lịch xê dịch vài tuần tuỳ mưa năm đó.
Có chắc chắn thấy đàn thú vượt sông không?
Không có gì chắc chắn. Đàn thú có thể đứng ở bờ hàng giờ hay cả ngày rồi quay đi. Ở lại vài ngày trong vùng có đàn, đi cùng người dẫn biết đọc dấu hiệu và kiên nhẫn chờ sẽ tăng cơ hội nhiều hơn là chọn một ngày cố định.
Ngắm động vật di cư thế nào để không làm phiền chúng?
Ở trong xe trừ chỗ được phép xuống, giữ khoảng cách, nói nhỏ, không đỗ chắn lối đi của đàn thú, không dùng đèn flash, không cho ăn và không bay flycam. Khi quá nhiều xe đã tụ ở một điểm, nên lùi xa hoặc đi sang điểm khác.
Chụp động vật hoang dã bằng điện thoại có được không?
Được, nếu chụp cái điện thoại làm tốt là cảnh rộng: cả đàn thú kéo dài đến chân trời, bóng đen trên nền bụi vàng lúc bình minh. Chỉ dùng mức zoom quang học có sẵn, tựa máy lên thành xe và quay video khi có vượt sông.
Giờ nào trong ngày ngắm thú đẹp nhất?
Sáng sớm và cuối chiều là lúc thú hoạt động nhiều nhất và ánh sáng đẹp nhất. Giữa trưa nắng gắt, thú thường nằm nghỉ dưới bóng cây. Vì vậy một ngày ngắm thú thường bắt đầu trước bình minh và nghỉ trưa.
Cần mang gì khi đi ngắm đàn thú di cư?
Mang ống nhòm, áo khoác mỏng cho buổi sáng lạnh, mũ rộng vành, kính râm, khăn che bụi, kem chống nắng, nước và đồ ăn nhẹ. Vài tuần trước chuyến đi nên hỏi bác sĩ về tiêm phòng và phòng bệnh cho vùng sẽ đến.