Đêm ngắm sao đầu tiên của trẻ nhỏ nên ngắn, ấm và có việc để làm: với trẻ mẫu giáo, khoảng nửa tiếng tới một tiếng lúc đầu hôm là vừa; trẻ tiểu học có thể ở lâu hơn nếu được ngủ trước một giấc. Chọn đêm có thứ dễ thấy như trăng lưỡi liềm, hành tinh sáng, trạm vũ trụ bay qua hay vệt sao băng đầu hôm của trận Song Tử tháng Mười Hai, mặc ấm hơn người lớn một lớp, và cho con một đèn đỏ của riêng mình.
Cái khó không phải là tìm được nhiều sao, mà là giữ cho con thấy đêm đó vui đến mức muốn đi lần nữa. Một em bé bị lạnh, buồn ngủ, sợ tối hay chán sẽ nhớ về bầu trời sao như một đêm khó chịu. Phần dưới đi qua việc chọn đêm theo tuổi, đồ mang theo, những việc làm cùng con, câu con hay hỏi, an toàn khi lên núi đêm, và cách chụp con dưới trời sao.
Chọn đêm và thời lượng theo tuổi
Mốc tuổi chỉ là gợi ý; mỗi bé một khác. Nhìn con buồn ngủ, lạnh hay đã chán thì về, kể cả khi mới ra được mười lăm phút.
| Tuổi | Ra bao lâu, lúc nào | Nên cho xem gì |
|---|---|---|
| Khoảng 3 tới 5 tuổi | Nửa tiếng tới một tiếng, ngay sau khi trời tối | Trăng, vài sao sáng, hành tinh rực, trạm vũ trụ bay qua |
| Khoảng 6 tới 9 tuổi | Một tới hai tiếng đầu hôm | Lạp Hộ, Bắc Đẩu, Bọ Cạp, vệt sao băng đầu hôm |
| Khoảng 10 tuổi trở lên | Có thể ngủ trước, dậy lúc gần sáng với bố mẹ | Mưa sao băng sau nửa đêm, dải Ngân Hà ở chỗ tối |
| Mọi tuổi, lần đầu | Ngắn hơn bạn nghĩ, về khi con còn đang vui | Một thứ thật rõ, để con tự tìm thấy |
Đêm tốt cho trẻ nhỏ là đêm đầu hôm có thứ dễ thấy. Song Tử giữa tháng Mười Hai là trận hiếm hoi có sao băng từ chín mười giờ tối; các đợt trạm vũ trụ bay qua buổi tối thì đúng giờ bé vừa ăn cơm xong. Trăng lưỡi liềm đầu tháng âm lịch đẹp, dễ thấy, lặn sớm để lại trời tối. Tránh những đêm mà thứ đáng xem chỉ có lúc ba giờ sáng.
Đồ mang theo cho trẻ
Trẻ mất nhiệt nhanh hơn người lớn và không nói ra ngay là mình lạnh. Mang dư một chút:
- Áo ấm hơn người lớn một lớp, mũ len che tai, tất dày. Trên núi, mặc trước khi ra khỏi lều, đừng chờ con kêu lạnh.
- Chăn mỏng và tấm lót đủ cho cả nhà nằm sát nhau. Nằm thì con ngắm được lâu mà không mỏi cổ.
- Đèn ánh đỏ riêng cho con, loại nhỏ đeo trên trán hoặc kẹp ở áo. Có đèn của mình, bé ít đòi bật đèn trắng và thấy mình được giao việc.
- Bình nước ấm, sữa, chút đồ ăn con thích. Một gói bánh lúc mười giờ đêm giữ được thêm nửa tiếng vui vẻ.
- Kem chống muỗi phù hợp với trẻ, nhất là gần ruộng, gần nước.
- Khăn ướt, giấy vệ sinh, túi rác và một bộ quần áo khô dự phòng.
- Con thú bông hoặc chiếc gối quen cho bé nhỏ, để ngủ thiếp đi trong lòng bố mẹ cũng yên.
Đèn trắng vẫn mang theo cho người lớn, dùng khi đi qua chỗ khó, bế con, hay có chuyện gấp. An toàn của con đứng trước chuyện giữ mắt tối.
Những việc làm cùng con để đêm không chán
Để con tự tìm thấy trước. Đừng chỉ ngay. Nói "Có một ngôi sao sáng nhất trời đang ở phía bên kia ngọn núi, con thử tìm xem" rồi chờ. Thứ con tự tìm ra, con nhớ lâu hơn mọi thứ bố mẹ chỉ.
Kể chuyện gắn với ngôi sao. Chuyện Ngưu Lang Chức Nữ ở hai bờ dải Ngân Hà, ngôi sao Ngưu Lang có hai sao nhỏ bên cạnh như đôi quang gánh hai con, là câu chuyện trẻ Việt nào cũng nên được nghe dưới chính bầu trời có hai ngôi sao đó, vào khoảng tháng Tám tới tháng Mười.
Cùng đặt tên cho một hình sao. Chọn vài ngôi sao gần nhau, để con tự nối thành hình con cá, chiếc thuyền, cái diều, và đặt tên. Không có đáp án đúng sai, chỉ có hình của riêng con.
Đếm sao băng cùng nhau, không thi ai hơn ai. Mỗi lần ai thấy một vệt thì cả nhà cùng hô khẽ một tiếng. Đếm chung cho cả nhà, không chấm ai thấy nhiều nhất, để bé nhỏ nhất cũng không thấy mình thua anh chị.
Vẽ lại bầu trời. Mang theo một tờ giấy và cây bút chì, dưới ánh đèn đỏ con chấm lại vài ngôi sao thấy được. Tuần sau ra lại, so xem trăng đã to hơn hay đổi chỗ thế nào.
Chờ trạm vũ trụ. Tra trước giờ bay qua, đếm ngược cùng con. Chấm sáng xuất hiện đúng giờ hẹn là khoảnh khắc trẻ con reo to nhất.
Những câu con hay hỏi, và trả lời thế nào
Trẻ dưới trời sao hỏi rất nhiều, và không cần trả lời như sách. "Sao có nóng không?" Có, mỗi ngôi sao là một mặt trời như mặt trời của mình, chỉ là ở rất xa nên trông nhỏ và lạnh. "Sao băng rơi xuống đâu?" Phần lớn là hạt bụi nhỏ như hạt cát, cháy sáng trên trời cao rồi hết, không rơi xuống chỗ nhà mình.
"Sao trăng cứ đi theo mình?" Vì trăng ở rất xa, mình đi bao nhiêu thì trăng trông vẫn như ở chỗ cũ, giống như ngọn núi thật xa khi ngồi trên xe. "Sao ban ngày không có sao?" Sao vẫn ở đó, chỉ là trời sáng quá nên mình không thấy, giống như đốm đèn pin nhỏ bật giữa trưa.
Gặp câu không biết, cứ nói thật "Bố cũng không biết, về nhà mình cùng tìm hiểu nhé". Một đứa trẻ thấy người lớn cũng tò mò, cũng đi tìm câu trả lời, học được nhiều hơn một câu trả lời đúng. Và không cần biến buổi tối thành giờ học: nếu con chỉ muốn nằm nhìn và kể chuyện linh tinh ở trường, cứ để con kể.
An toàn cho trẻ khi lên núi đêm
Trên núi cao, bãi cắm trại ban ngày trông rộng rãi nhưng ban đêm là những mép dốc, hòn đá, dây chằng lều mà trẻ không nhìn thấy. Đặt ranh giới từ lúc trời còn sáng: chỉ đi trong khoảng giữa lều nhà mình và tảng đá lớn, không chạy khi trời tối, muốn đi đâu cũng phải nắm tay bố mẹ. Chỗ trải bạt cho cả nhà nằm ngắm sao nên ở giữa bãi bằng, xa hẳn mép dốc, xa suối.
Cho con mặc áo màu sáng hoặc gắn một đèn đỏ nhỏ sau lưng áo để luôn biết con ở đâu trong tối. Đếm người mỗi khi di chuyển. Đi vệ sinh ban đêm, luôn có người lớn đi cùng, dùng đèn trắng soi đường. Trẻ nhỏ lạnh nhanh mà không kêu: sờ tay, sờ gáy con thường xuyên; thấy lạnh, môi tái, con lầm lì bất thường thì vào lều ủ ấm ngay.
Trên núi, mây, mưa và gió có thể đến nhanh hơn dự báo. Có sấm, chớp xa, sương dày tới mức đèn chỉ soi vài bước thì cả nhà vào lều, đừng nán lại. Mùa mưa, đường lên núi có thể sạt lở; nghe tin cảnh báo thì đổi kế hoạch về một ngọn đồi thấp gần nhà. Lần đầu cho con ngắm sao, một bãi cỏ ngoài đồng hay sân nhà ông bà ở quê cũng đủ, không cần lên núi.
Khi con sợ tối
Nhiều trẻ thích ý tưởng đi ngắm sao, nhưng khi đèn tắt hết lại bám chặt lấy bố mẹ. Đừng ép. Bắt đầu bằng việc cho con cầm đèn đỏ, tự bật tắt, để con thấy mình có quyền với bóng tối. Tắt đèn từng chút một: đèn xe trước, rồi đèn lều, rồi đèn đỏ của người lớn, cuối cùng mới tới đèn của con.
Trong lúc chờ mắt quen tối, nói chuyện với con bằng giọng bình thường, để con nghe thấy bố mẹ ngay bên cạnh. Nói trước những âm thanh sẽ nghe thấy: tiếng côn trùng, tiếng gió, tiếng lá, có khi tiếng chó sủa xa. Biết trước thì con ít giật mình.
Nếu con vẫn sợ, ngồi trong lều mở cửa nhìn ra, hay ngồi trên xe mở cửa sổ, là đủ cho lần đầu. Đêm sao không bắt buộc phải nằm giữa bãi trống. Lần sau quay lại, con sẽ tự xin ra ngoài.
Có một thứ không nên làm: doạ con bằng chuyện ma hay chuyện ông kẹ để con chịu ngồi yên trong tối. Con có thể yên lúc đó, nhưng nỗi sợ sẽ đi theo con về nhà, và lần sau nhắc tới chuyện đi ngắm sao, con sẽ lắc đầu. Bóng tối nên được kể như một tấm chăn lớn che cho các ngôi sao hiện ra, không phải chỗ có thứ gì rình rập.
Chụp con dưới trời sao, và để lại chỗ ngồi sạch
Trẻ nhỏ không đứng yên được cả chục giây cho chế độ đêm, nên đừng bắt con tạo dáng. Chụp lúc con đang nằm trên bạt nhìn trời, hoặc ngồi trong lòng bố, hai bóng lưng tựa vào nhau. Dựng máy lên chân đế nhỏ phía sau, đặt đèn đỏ úp xuống đất cạnh hai bố con, bật chế độ đêm, chạm lấy nét vào ngôi sao sáng, giảm phơi sáng một nấc. Không bật đèn flash vào mắt trẻ.
Ảnh có chút nhoè ở dáng con cũng không sao; đó là ảnh của một em bé đang hào hứng chỉ tay lên trời, không phải ảnh thẻ. Chụp vài tấm rồi cất máy, để con không thấy bố mẹ bận với điện thoại hơn là ngắm sao cùng mình.
Trước khi về, cho con cầm túi rác và đèn đỏ đi một vòng quanh chỗ nằm, nhặt vỏ bánh, que kẹo. Nói với con rằng mình để lại chỗ này sạch như lúc đến để người sau cũng được ngắm sao. Bài học đó, trẻ nhớ lâu hơn cả tên các chòm sao.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể đi ngắm sao?
Trẻ ba bốn tuổi đã có thể ngắm sao nếu ra ngắn, khoảng nửa tiếng tới một tiếng lúc đầu hôm, mặc ấm và có thứ dễ thấy như trăng hay trạm vũ trụ bay qua. Lớn hơn thì ở được lâu hơn, trẻ trên mười tuổi có thể dậy xem mưa sao băng lúc gần sáng.
Mưa sao băng nào hợp với trẻ nhỏ nhất?
Song Tử giữa tháng Mười Hai hợp nhất, vì từ khoảng chín mười giờ tối đã có sao băng, không cần thức khuya. Năm nào cũng nên tra lịch thiên văn để biết đêm cực đại và pha trăng trước khi hẹn với con.
Làm sao giữ cho trẻ không chán khi ngắm sao?
Để con tự tìm ngôi sao sáng trước khi chỉ, kể chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, cùng nối sao thành hình và đặt tên, đếm sao băng chung cả nhà, và về khi con còn đang vui chứ không chờ tới lúc con mệt.
Trẻ sợ tối khi đi ngắm sao thì làm thế nào?
Cho con cầm đèn đỏ của riêng mình, tắt đèn từ từ, nói chuyện bằng giọng bình thường và kể trước những âm thanh sẽ nghe thấy. Lần đầu ngồi trong lều mở cửa hay trong xe nhìn ra cũng được, đừng ép con ra giữa bãi.
Đưa trẻ lên núi cắm trại ngắm sao cần lưu ý an toàn gì?
Đặt ranh giới từ lúc trời còn sáng, chỗ nằm xa mép dốc và suối, cho con mặc áo màu sáng hoặc gắn đèn nhỏ sau lưng, luôn có người lớn đi cùng khi di chuyển. Mặc ấm trước, thường xuyên sờ tay con, gặp sấm chớp hay sương dày thì vào lều ngay.