Ngày gặt rộ của một cánh đồng thường chỉ kéo dài ba đến năm hôm, đến sau lúc lúa vàng rộ chừng một tuần; muốn thấy người gặt, đập lúa và rơm vàng phơi khắp bờ, bạn nên đến ngay khi người dân báo "bắt đầu gặt ở dưới", còn khói đốt đồng thường xuất hiện vài ngày sau gặt, vào chiều tối lặng gió. Ở vùng cao, gặt tay và đập lúa ngay trên ruộng; ở đồng bằng, máy gặt chạy cả ngày, rơm được cuộn hoặc phơi dọc đường làng.
Nhiều người chỉ đi ngắm lúa chín rồi tiếc khi thấy ruộng bị gặt. Thật ra ngày gặt là lúc cánh đồng đông vui nhất, có tiếng người, tiếng máy, mùi rơm mới. Còn những ngày sau gặt thì có vẻ đẹp trầm của gốc rạ, cò trắng và khói chiều. Bài này nói cách đoán ngày gặt, đứng xem sao cho không vướng việc ai, và chuyện khói đốt đồng: đẹp ở xa, nhưng cần tránh ở gần.
Ngày gặt là khoảnh khắc ngắn hơn bạn nghĩ
Lúa vàng rộ có thể kéo dài cả tuần, nhưng gặt thì nhanh. Một gia đình ở vùng cao gặt xong mấy thửa ruộng trong vài ngày nếu có anh em, hàng xóm sang giúp. Ở đồng bằng, một cái máy gặt đập liên hợp có thể quét sạch cả cánh đồng lớn trong một hai ngày. Vì thế cảnh "người gặt giữa ruộng vàng" chỉ có trong một khoảng rất hẹp.
Ở ruộng bậc thang, cảnh ngày gặt có những chi tiết chỉ người đứng xem lâu mới thấy: người cắt lúa bằng liềm, xếp từng ôm lên bờ; người đập lúa vào một máng gỗ đặt ngay giữa thửa, hạt bắn vào thành máng nghe lộp độp; trẻ con chạy theo nhặt bông rơi. Rơm sau khi đập được dựng thành từng đụn nhỏ trên ruộng, như những người tí hon đứng thành hàng.
Ở đồng bằng, cảnh khác hẳn. Máy gặt đi thành vòng, để lại các vệt rơm thẳng tắp. Sau đó có khi là máy cuộn rơm, có khi là người dân gom rơm phơi lên đường làng, mặt đường thành một dải vàng dài. Chiều về, đàn cò đậu kín những thửa vừa gặt để tìm thức ăn.
Cái hay của việc đến đúng ngày gặt là cảnh có người, có việc, có âm thanh. Nhưng cũng chính vì thế mà bạn là người đến chỗ làm việc của người khác; cách đứng xem quan trọng không kém chọn ngày.
Trước, trong và sau ngày gặt: cánh đồng đổi ra sao
Bảng dưới là trình tự thường gặp ở một cánh đồng, tính từ lúc lúa vàng rộ. Mốc ngày chỉ là khoảng ước, tuỳ thời tiết và số người làm.
| Thời điểm | Trên ruộng có gì | Đáng xem ở chỗ nào |
|---|---|---|
| Lúa vàng rộ | Ruộng vàng liền, chưa ai gặt | Màu đẹp nhất, chưa có người làm |
| Khoảng một tuần sau | Những thửa chín trước bắt đầu được gặt | Ruộng vàng xen thửa trơ rạ, có người gặt, có bó lúa |
| Gặt rộ, ba đến năm hôm | Người đập lúa, máy gặt chạy, xe chở lúa trên bờ đê | Cảnh đông vui nhất, tiếng người và mùi rơm |
| Vài ngày sau gặt | Rơm phơi, đụn rơm, cò trắng trên ruộng rạ | Khung cảnh trầm, nhiều chất liệu cho ảnh |
| Một đến hai tuần sau | Một số nơi đốt rạ, khói chiều, cày lật đất | Khói nhìn từ xa đẹp nhưng cần tránh ở gần |
Nếu chỉ đi được một lần, khoảng giữa hàng thứ hai và hàng thứ ba là lúc cân bằng: vẫn còn ruộng vàng làm nền, mà đã có người gặt làm điểm nhấn.
Còn nếu bạn thích sự yên tĩnh, hàng thứ tư lại đáng chờ: cánh đồng vắng người, chỉ còn đụn rơm, cò trắng và những buổi chiều vàng nhạt. Ít ai đến vào lúc ấy, nên bạn có cả cánh đồng cho riêng mình.
Đoán ngày gặt: những dấu hiệu đọc được từ xa
Không ai báo trước ngày gặt trên bảng tin, nhưng có nhiều dấu hiệu cho biết cánh đồng sắp vào ngày làm.
- Bông lúa cúi hẳn, hạt chắc, màu vàng sậm ở chân dốc. Khi phần dưới thung đã vàng gần như nâu, người dân thường gặt trong tuần.
- Người dân mài liềm, sửa máng đập, mang bao tải ra ruộng. Ở vùng cao, đó là dấu hiệu chỉ còn một hai ngày.
- Máy gặt được chở về làng. Ở đồng bằng, máy gặt thường đi theo mùa từ vùng này sang vùng khác; thấy máy về là sắp gặt.
- Mấy ngày nắng ráo liên tiếp trong dự báo. Người làm ruộng tranh thủ nắng để gặt và phơi; ngược lại, nếu sắp có mưa lớn, họ gặt vội cả lúa chưa thật chín.
- Hỏi thẳng. Câu hỏi đơn giản nhất: "Bao giờ nhà mình gặt ạ?" Người dân thường trả lời ngay, có khi còn rủ bạn đến xem.
Đến sớm hơn ngày gặt một hai hôm cũng không sao. Bạn vẫn có ruộng vàng, và nếu ở lại thêm thì sẽ thấy cả cảnh gặt, cảnh đập, cảnh rơm trong vài ngày liền.
Đứng xem người gặt mà không vướng tay ai
Ngày gặt là ngày làm việc nặng, ai cũng tranh thủ từng giờ nắng. Đứng xa, trên bờ chính hay trên đường, là cách lịch sự nhất. Không đứng chắn lối người gánh lúa, không đứng trên bờ hẹp khi người ta đang chuyển bao thóc qua. Ở đồng bằng, máy gặt quay đầu ở góc ruộng rất nhanh và người lái khó thấy người đứng sát; giữ khoảng cách vài chục bước.
Muốn chụp ai đó, hãy hỏi. Một nụ cười, một cái chỉ tay vào điện thoại, một câu "cho em chụp một tấm nhé" là đủ. Có người vui vẻ, có người xua tay; tôn trọng cả hai. Đừng giục người ta làm lại động tác cho mình chụp, cũng đừng đứng chụp mãi một người như đang quay phim.
Nếu được mời thử cắt lúa hay đập vài bó, đó là niềm vui. Nhưng đừng tự ý cầm liềm, vì liềm rất sắc và tay người lạ dễ bị đứt. Làm theo đúng chỉ dẫn, làm vài lượt rồi trả lại, cảm ơn.
Thời gian đẹp để xem là buổi sáng, khoảng tám đến mười giờ, khi người dân đã ra đồng mà nắng chưa gắt. Buổi trưa họ nghỉ, chiều lại làm tiếp đến khi tắt nắng. Đứng xem một buổi sáng là đủ để thấy trọn nhịp làm việc.
Rơm và khói đốt đồng: đẹp ở xa, cần tránh ở gần
Khói chiều nhìn từ xa đẹp vì nó bắt nắng xiên. Những dải khói mỏng bò ngang cánh đồng lúc năm giờ chiều, nắng chiếu qua thành từng vệt sáng, cây xa mờ đi. Từ một đường đê cao, cách vài trăm mét, đó là cảnh rất đáng xem.
Ở gần, khói rơm rạ hại phổi và cay mắt. Đừng đứng cuối gió, đừng đi vào giữa vùng khói để chụp cho "có không khí". Người có bệnh hen, trẻ nhỏ, người lớn tuổi nên tránh hẳn những buổi chiều có đốt đồng, và đeo khẩu trang khi buộc phải đi qua.
Khói trên đường làm giảm tầm nhìn đột ngột. Nhiều tai nạn xảy ra khi xe máy lao vào một dải khói dày vắt ngang đường. Thấy khói phía trước là giảm tốc, bật đèn, đi sát lề phải, không vượt.
Lửa rạ có thể lan nhanh khi gió đổi chiều. Không đứng trên ruộng đang đốt, không đứng giữa hai đám lửa, không để xe sát bờ ruộng. Và tất nhiên, bạn không châm lửa, không ném đầu thuốc lá xuống ruộng rạ khô.
Rơm phơi trên đường là của người ta. Đi chậm qua những đoạn đường phơi rơm, không dừng xe đè lên, không nằm lăn ra rơm để chụp ảnh. Rơm ấy là thức ăn cho trâu bò qua mùa đông, hay là vật liệu cho cả năm của một nhà.
Chuẩn bị cho một ngày ra đồng mùa gặt
Đồng mùa gặt bụi, nắng và nhiều thứ dễ làm ngứa. Mấy thứ dưới đây giúp bạn ở lại cả buổi mà không khổ.
- Áo dài tay mỏng, quần dài: râu lúa và bụi rơm bám vào da gây ngứa rất khó chịu.
- Khẩu trang, kính râm hay kính thường: chặn bụi khi máy gặt chạy và khi có khói.
- Mũ rộng vành, nước uống nhiều, một ít đồ ăn: đồng không có bóng mát, nắng mùa gặt gắt.
- Giày kín đế bám: bờ ruộng sau gặt có gốc rạ cứng, có chỗ còn lầy.
- Khăn ướt, túi đựng rác mang về.
- Ở vùng cao, áo khoác mỏng cho sáng sớm và áo mưa bộ; ở đồng bằng, nhớ kem chống nắng.
Nếu đi xe máy trong mùa đốt đồng, mang thêm kính chắn gió trên mũ bảo hiểm. Khói và tro bay vào mắt khi đang chạy là chuyện dễ gây ngã hơn bạn nghĩ.
Cái không cần mang: không cần đồ đẹp để chụp ảnh, không cần váy dài thướt tha giữa ruộng rạ. Quần áo gọn, màu nổi một chút trên nền vàng nâu là đủ, và bạn sẽ không phải lo vướng víu khi bước qua gốc rạ hay leo lên bờ cao.
Chụp ngày gặt bằng điện thoại
Cảnh ngày gặt là cảnh động. Bật chế độ chụp liên tiếp hoặc ảnh động để bắt khoảnh khắc người đập lúa giơ bó lúa lên cao, hạt văng ra trong nắng. Chụp ngược sáng buổi sáng, đặt người làm việc trước nền trời sáng, bụi lúa sẽ thành những vệt lấp lánh.
Chạm vào phần người hay bó lúa để lấy nét, rồi giảm phơi sáng xuống một hai nấc để vùng trời không trắng xoá và bóng người thành hình rõ. Không cần lại gần; đứng xa và chụp cả người lẫn ruộng, người nhỏ trong khung, nhìn tự nhiên hơn nhiều so với cận mặt.
Với khói chiều, đứng ở chỗ cao, xa vài trăm mét, đặt khói ở giữa khung và một hàng cây hay một mái nhà xa làm điểm tựa. Đừng dùng đèn flash, đừng zoom số quá mức; ảnh khói vỡ hạt nhìn bẩn. Nếu không có ai trong ảnh, mời bạn đồng hành đứng nhỏ trên bờ đê.
Khi chỉnh, kéo nhẹ vùng tối lên để thấy chi tiết rơm, giữ màu ấm tự nhiên. Đừng biến khói thành sương mơ màng bằng bộ lọc; nó là khói thật, và tấm ảnh sẽ đáng tin hơn khi giữ được chất bụi bặm ấy.
Câu hỏi thường gặp
Ngày gặt lúa ở ruộng bậc thang thường kéo dài bao lâu?
Mỗi thửa chỉ gặt trong một hai ngày, cả thung lũng gặt rộ trong khoảng ba đến năm hôm. Vì các bản ở độ cao khác nhau gặt lệch nhau, cả vùng có thể kéo dài hơn một tuần.
Làm sao biết người dân sắp gặt?
Lúa ở chân dốc vàng sậm, bông cúi hẳn, người dân mài liềm hay mang bao tải ra ruộng là sắp gặt. Cách đơn giản nhất vẫn là hỏi thẳng người ở bản.
Có được chụp ảnh người đang gặt lúa không?
Được, nếu bạn hỏi trước và người đó đồng ý. Đứng xa, không chắn lối đi, không bắt người ta làm lại động tác để chụp; nếu họ từ chối thì cảm ơn và đi tiếp.
Khói đốt đồng có hại không?
Khói rơm rạ ở gần gây cay mắt, khó thở, nhất là với trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người có bệnh hô hấp. Nên ngắm từ xa, đứng đầu gió, đeo khẩu trang khi buộc phải đi qua.
Đi xe máy qua đoạn có khói đốt đồng thì làm gì?
Giảm tốc từ xa, bật đèn, đi sát lề phải và không vượt xe khác trong vùng khói. Nếu khói dày đến mức không thấy đường, dừng lại ở chỗ an toàn và chờ khói tan bớt.