Trong hang, luật giữ cảnh gói trong mấy việc: không chạm vào thạch nhũ vì dầu trên da để lại vệt sẫm vĩnh viễn và làm đá ngừng lớn ở chỗ đó, không bẻ, không khắc, không nhặt đá, đi đúng lối, không chiếu đèn hay nói to cạnh đàn dơi, không khuấy những vũng nước có sinh vật nhỏ, và mang ra mọi thứ đã mang vào. Những việc đó không làm chuyến đi kém vui, chỉ đổi cách ngắm: nhìn gần bằng mắt, không bằng tay.
Phần lớn hư hại trong hang không đến từ người cố ý phá mà từ người vô tình: một bàn tay vịn vào cột đá cho đỡ mỏi, một bước chân ra khỏi lối để chụp gần, một chùm đèn soi lên trần để xem dơi. Phần dưới nói vì sao những việc nhỏ đó thành chuyện lớn, những chỗ dễ vô tình làm hỏng hang, cách ngắm dòng dơi lúc chạng vạng, các sinh vật nhỏ trong vũng nước, rác và nhu cầu cá nhân, và cách chụp mà không làm phiền ai.
Vì sao một cái chạm lại thành chuyện lớn
Thạch nhũ lớn lên nhờ những giọt nước chảy qua, mỗi giọt để lại một lớp mỏng đến mức mắt không thấy. Một cột đá bạn đứng ngắm hôm nay là kết quả của khoảng thời gian dài hơn nhiều so với lịch sử của mọi thành phố quanh đó. Khi bàn tay chạm vào, dầu và mồ hôi trên da phủ lên mặt đá một lớp mỏng; nước không còn bám đều được ở chỗ đó, đá ngừng lớn, và bụi bám vào lớp dầu thành vệt sẫm. Vệt ấy không rửa đi được.
Một cái chạm thì nhỏ. Nhưng ở những hang đông khách, có những cột đá ngay cạnh lối đi đã chuyển từ màu trắng ngà sang xám đen ở đúng tầm tay người, phía trên vẫn trắng. Nhìn kỹ là thấy ranh giới rất rõ, như một vạch đánh dấu chiều cao của hàng nghìn bàn tay. Bẻ một mẩu nhũ mang về làm kỷ niệm còn tệ hơn: mẩu đó mất ngay khi rời hang, vì ra ngoài ánh sáng và không khí khô, nó chỉ là một hòn đá xám bình thường, còn chỗ gãy trong hang thì ở đó mãi.
Khắc tên lên vách, viết chữ bằng bút hay bằng bùn cũng vậy. Người tới sau không nhớ bạn là ai, họ chỉ nhớ có một vết bẩn trên một bức vách đẹp.
Làm dở và làm được khi ở trong hang
Bảng dưới đặt cạnh nhau những việc người đi hang hay làm vô tình và cách thay thế, không mất gì của chuyến đi.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Vịn tay vào cột đá hay vách đá cho đỡ mỏi | Vịn lan can hoặc dừng lại nghỉ; ở hang không lan can, vịn vào chỗ người dẫn chỉ |
| Bước ra khỏi lối để chụp gần một cụm nhũ | Đứng trong lối, nhích điện thoại lại gần, hoặc chụp xa có người làm thước |
| Soi đèn lên trần xem dơi | Hạ đèn, đi qua nhanh, nhìn dơi ở chỗ có đèn sẵn hoặc lúc chạng vạng ngoài cửa hang |
| Thò tay khuấy vũng nước xem có gì | Đứng nhìn từ mép lối, chiếu đèn xiên nhẹ vào mặt nước |
| Nhặt viên đá đẹp làm kỷ niệm | Chụp nó lại, để nó nằm đúng chỗ |
| Ném đồng xu xuống vũng nước cầu may | Giữ đồng xu trong túi; kim loại gỉ làm bẩn nước và đá |
| Để vỏ bánh vào hốc đá cho gọn | Cho vào túi rác riêng trong ba lô, mang ra |
Không ai đòi bạn đi hang như đi trong bảo tàng, nhưng hãy nghĩ hang là một bảo tàng không có kính che. Tất cả những gì bảo vệ hiện vật là cách người xem cư xử.
Những chỗ dễ vô tình làm hỏng hang
Thạch nhũ treo trên trần thì ai cũng biết tránh. Những chỗ dưới đây thì ít người để ý, mà lại dễ hỏng hơn.
- Nền đá ngoài mép lối đi. Trông như đá thường, nhưng nhiều chỗ là những lớp đá mỏng đang lớn, giẫm lên là vỡ.
- Những vũng nước nông có màng trắng trên mặt. Đó là lớp tinh thể đang hình thành, chỉ cần một ngón tay là tan.
- Những bờ đá nhỏ uốn lượn như ruộng bậc thang trên nền hang. Mép của chúng mỏng và giòn.
- Nền bùn mịn ở những đoạn ít người đi. Dấu chân in xuống sẽ còn đó rất lâu, vì trong hang không có mưa gió xoá đi.
- Những đoạn trần thấp phải khom người. Ba lô quệt lên trần làm gãy những nhũ nhỏ như que tăm mà bạn không nhìn thấy.
- Mép vũng nước có cá, tôm nhỏ. Bùn từ giày rơi xuống làm đục cả vũng.
Ở những đoạn như thế, đi chậm hơn, nhìn chân nhiều hơn, và đi theo đúng dấu chân của người dẫn. Ba lô đeo sát lưng, khom người thấp hơn mức nghĩ là cần. Nếu không chắc chỗ trước mặt có giẫm được không, đứng lại hỏi người dẫn; câu hỏi mất vài giây, còn mặt đá vỡ thì không bao giờ liền lại.
Dòng dơi bay ra lúc chạng vạng: một khoảnh khắc ngoài cửa hang
Có những hang có đàn dơi lớn, và cảnh đáng xem nhất về chúng không ở trong hang mà ở ngoài cửa, lúc chạng vạng. Khi trời tối dần, dơi bắt đầu rời hang đi kiếm ăn, lúc đầu lác đác vài con, rồi thành một dòng liên tục xoáy lên khỏi cửa hang, uốn như một dải khói đen trên nền trời còn sáng. Cảnh này thường kéo dài từ vài phút tới chừng nửa giờ tuỳ đàn, và chỉ xem được vào những buổi chiều không mưa.
Muốn xem, hỏi người dân hoặc người dẫn cửa hang nào có dơi bay ra và giờ nào. Đến trước lúc mặt trời lặn, đứng hoặc ngồi ở bãi đất trống đối diện cửa hang, cách một quãng xa, ở chỗ nhìn được cửa hang trên nền trời. Không đứng ngay trước cửa, vì đó là đường bay. Không bật đèn, không nói to, không ném gì lên. Dơi bay ra rất nhanh, mắt quen tối sẽ thấy rõ hơn ống kính điện thoại.
Trong hang, dơi ngủ ban ngày bám trên trần. Đi qua thì hạ đèn, giữ yên lặng, đừng dừng lâu bên dưới. Không chạm vào dơi, kể cả con nằm dưới đất, và không chạm vào phân dơi trên nền: phân dơi có thể mang mầm bệnh, nhất là khi khô và bay bụi. Đi qua đoạn nhiều phân thì bước nhanh, đeo khẩu trang nếu người dẫn dặn, rửa tay kỹ khi ra ngoài.
Sinh vật nhỏ trong vũng nước và trên vách
Cá, tôm nhỏ nhạt màu trong vũng tối. Ở một số hang, những vũng nước sâu bên trong có những loài nhỏ sống cả đời trong bóng tối. Chúng nhạy với ánh sáng và với nước đục; nhìn từ mép lối, chiếu đèn xiên nhẹ rồi tắt.
Côn trùng, nhện và những con vật bò trên vách. Đừng phủi, đừng bắt để chụp. Chúng ở đúng chỗ của chúng; bạn chỉ là khách đi ngang.
Rêu và cây con quanh giếng trời, cửa hang. Những khoảng xanh nhỏ này mọc trong điều kiện rất khó. Đi theo lối, đừng giẫm vào để lấy góc chụp.
Đừng mang thức ăn cho chúng. Mẩu bánh rơi xuống vũng nước làm nước bẩn, mốc lên và có thể làm hại cả những sinh vật mình định cho ăn.
Chim yến, chim én ở cửa hang. Có những cửa hang là chỗ chim làm tổ, bay ra vào liên tục vào buổi sáng và chiều muộn. Đứng xa, không đứng chắn lối bay, không dùng gậy chọc vào hốc đá có tổ. Tiếng chim vọng trong vòm cửa hang là một phần của cảnh, giữ yên để nghe được nó.
Rác, nhu cầu cá nhân và những gì để lại ở cửa hang
Hang không có người dọn như công viên. Những gì bạn bỏ lại thường nằm đó rất lâu. Làm lần lượt như sau trong mỗi chuyến.
- Trước khi đi, bỏ bớt bao bì ở nhà: bánh cho vào hộp, nước vào bình riêng, để có ít rác nhất.
- Mang một túi rác riêng trong ba lô, mọi thứ, kể cả vỏ kẹo và giấy lau, đều vào túi đó.
- Đi vệ sinh ở cửa hang hoặc nơi có nhà vệ sinh trước khi vào. Hang dài thì hỏi người dẫn cách xử lý từ buổi dặn dò.
- Ăn ở những chỗ được chỉ định hoặc ở cửa hang, không ăn rải rác trong lối đi.
- Trước khi rời một chỗ nghỉ, nhìn lại một vòng dưới chân, trong hốc đá.
- Ra ngoài thì bỏ rác vào thùng đúng chỗ, hoặc mang về nếu không có thùng.
Thấy rác của người khác trên lối đi, nhặt bỏ vào túi mình nếu tiện. Một mẩu rác bị nhặt đi là một lý do ít hơn để người sau nghĩ rằng ở đây bỏ rác cũng được.
Chụp mà không làm phiền: đèn, flash và khoảng cách
Đèn flash là thứ làm phiền hang nhiều nhất. Nó làm dơi giật mình, làm loá mắt người xung quanh, và cho ra ảnh phẳng, sáng chói những hạt hơi nước thành đốm trắng. Tắt flash ngay từ cửa hang. Thay vào đó, bật chế độ đêm, tựa máy vào lan can hoặc tì hai khuỷu tay vào người, chạm vào phần đá sáng nhất rồi kéo phơi sáng xuống một nấc.
Muốn chụp gần một cụm nhũ, đừng bước lại gần mà đứng trong lối và để máy làm việc. Đặt một người đi cùng đứng nhỏ ở mép khung, tay để sau lưng, nhìn vào cụm đá: ảnh vừa cho thấy độ lớn của đá, vừa nhắc khéo người xem là ở đây người ta ngắm bằng mắt. Chụp xong thì nhường chỗ. Về nhà chỉnh nhẹ là đủ, đừng tô màu quá tay để đá trông như đèn trang trí.
Với dơi, đừng cố chụp gần. Đèn chiếu lên trần để lấy nét, đèn flash, tiếng chụp liên tục, tất cả đều làm cả đàn xôn xao. Cảnh dòng dơi bay ra lúc chạng vạng thì chụp từ xa, để chế độ quay video thay vì ảnh: video giữ được chuyển động uốn lượn của cả dòng tốt hơn mọi tấm ảnh tĩnh, và bạn không cần bật đèn nào. Giữ máy trên ba lô hay trên tảng đá cho vững, quay một đoạn dài rồi cất máy, dành phần còn lại để nhìn bằng mắt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không được chạm vào thạch nhũ?
Dầu và mồ hôi trên da phủ lên mặt đá, làm nước không bám đều được nữa, đá ngừng lớn ở chỗ đó và bụi bám thành vệt sẫm không rửa được. Một cái chạm thì nhỏ, nhưng hàng nghìn cái chạm biến cột đá trắng thành xám đen ở đúng tầm tay người.
Nhặt một viên đá nhỏ trong hang mang về có sao không?
Không nên. Viên đá trong hang là một phần của hang, và ra ngoài ánh sáng nó chỉ còn là một hòn đá xám bình thường. Chụp ảnh nó lại và để nó nằm đúng chỗ là cách giữ kỷ niệm mà không lấy đi gì.
Đi qua chỗ có dơi trong hang cần làm gì?
Hạ đèn xuống chân, giữ yên lặng, đi qua nhanh và không dừng lâu bên dưới. Không chạm vào dơi, kể cả con nằm dưới đất, không chạm vào phân dơi, và rửa tay kỹ khi ra ngoài.
Xem đàn dơi bay ra khỏi hang vào lúc nào?
Thường vào lúc chạng vạng, khi trời tối dần, dơi rời hang thành một dòng liên tục trong vài phút tới chừng nửa giờ. Hỏi người dân hoặc người dẫn cửa hang nào có dơi, đến trước lúc mặt trời lặn và đứng xa, không đứng chắn cửa hang.
Có nên dùng đèn flash khi chụp trong hang không?
Không nên. Flash làm dơi giật mình, làm loá mắt người xung quanh và cho ảnh phẳng với nhiều đốm trắng từ hơi nước. Dùng chế độ đêm, tựa máy cho vững và giảm phơi sáng một chút sẽ cho ảnh đẹp hơn.
Mang đồ ăn vào hang được không?
Được, nhưng ăn ở chỗ được chỉ định hoặc ở cửa hang, bỏ bớt bao bì từ nhà và mang mọi vỏ rác ra trong túi riêng. Không cho cá, dơi hay côn trùng ăn, vì thức ăn rơi xuống làm bẩn nước và mốc lên trong hang.