Siêu trăng là đêm trăng tròn rơi vào lúc mặt trăng ở gần Trái Đất, nhìn to hơn trăng tròn trung bình chỉ khoảng vài phần trăm và sáng hơn một chút; nếu so với lần trăng tròn ở xa nhất trong năm thì to hơn khoảng một phần bảy, sáng hơn chừng ba phần mười. Đứng một mình nhìn lên trời, rất ít người phân biệt được siêu trăng với trăng rằm bình thường. Cảm giác trăng khổng lồ trong ảnh và trong trí nhớ của nhiều người đến từ chuyện khác: trăng vừa mọc sát chân trời, đứng cạnh một ngọn đồi, một mái nhà, một hàng cây ở xa.
Nói vậy không phải để làm bạn mất hứng, mà để bạn đi xem đúng lúc. Một đêm siêu trăng đẹp nhất là quãng hai mươi tới bốn mươi phút đầu sau khi trăng nhô khỏi chân trời, ở một chỗ đứng có chân trời phía đông thấp và có vật mốc xa. Phần dưới nói rõ siêu trăng to hơn bao nhiêu bằng những thứ cầm được trên tay, vì sao trăng thấp trông lớn, mỗi năm có mấy lần, giờ có mặt và cách chọn chỗ đứng. Đêm cụ thể từng năm bạn tra lịch thiên văn chính thức.
To hơn bao nhiêu, nói bằng thứ cầm trên tay
Giơ thẳng tay ra trước mặt, cầm một hạt đậu đen giữa hai đầu ngón. Hạt đậu đó che vừa khít vầng trăng tròn, dù là siêu trăng hay trăng thường. Khác biệt giữa siêu trăng và trăng tròn xa nhất trong năm chỉ cỡ như hạt đậu to với hạt đậu nhỏ trong cùng một nắm. Nếu đặt hai tấm ảnh chụp cùng một cách cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ; nhưng nhìn bằng mắt, cách nhau sáu tháng, không ai nhớ được trăng lần trước to cỡ nào.
Về độ sáng thì dễ cảm hơn một chút, nhất là ở quê hay ở vùng núi ít đèn: đêm siêu trăng, sân nhà sáng tới mức đọc được chữ to, bóng cây in rõ trên nền đất. Nhưng trăng rằm thường ở chỗ tối cũng đã rất sáng, nên cảm giác này cũng chỉ là "sáng quá nhỉ" chứ không phải điều gì khác thường.
Tin tức hay gọi tên siêu trăng kèm những chữ như trăng khổng lồ, trăng to nhất thập kỷ. Có những năm siêu trăng gần hơn các năm khác một chút, nhưng chênh lệch ấy mắt người không nhận ra. Thứ đáng nhớ là siêu trăng cho bạn một cái cớ để ra ngoài đúng giờ trăng mọc, ngồi trên một ngọn đồi xem trăng lên. Cái cớ đó đáng giá, dù con số to hơn bao nhiêu thì không.
Vì sao trăng sát chân trời trông to gấp đôi
Trăng lúc mới mọc trông to hơn hẳn lúc lên cao, ai cũng từng thấy, nhưng đo thì kích thước gần như không đổi. Đây là một ảo giác của mắt và não: khi trăng nằm cạnh những thứ quen thuộc ở chân trời như ngọn cây, mái nhà, cột điện, đường đồi, não so trăng với chúng và thấy trăng lớn. Khi trăng lên giữa trời trống, không còn gì bên cạnh để so, não thấy trăng nhỏ lại.
Bạn có thể tự thử ngay đêm đó. Lúc trăng vừa mọc, cuộn một tờ giấy thành ống nhỏ, nhìn trăng qua ống sao cho chỉ thấy trăng, không thấy cây cối xung quanh: trăng co lại ngay. Hoặc cúi người nhìn trăng qua giữa hai chân, nhiều người thấy trăng bé đi hẳn. Đây là trò người lớn chơi với trẻ con trong những đêm trăng, lần nào cũng gây bất ngờ.
Màu cũng góp phần. Trăng sát chân trời có màu cam hoặc vàng mật ong, vì ánh trăng đi qua lớp không khí dày gần mặt đất, nhìn ấm và gần hơn. Khi lên cao, trăng trắng bạc, trông xa và lạnh hơn.
Gộp lại: siêu trăng vừa mọc, màu cam, đứng sát một ngọn đồi xa, là lúc trăng trông lớn nhất trong cả năm. Không phải vì nó là siêu trăng, mà vì mọi thứ khác đều thuận.
Mỗi năm có mấy lần, chọn đêm nào
Mặt trăng đi quanh Trái Đất theo một vòng hơi méo, có lúc gần có lúc xa. Khi lần trăng tròn rơi vào gần lúc trăng gần nhất, người ta gọi là siêu trăng. Thường mỗi năm có ba bốn lần trăng tròn được gọi như vậy, hay đi liền nhau vài tháng, trong đó có một lần gần nhất. Cách gọi tên không thống nhất, có nơi gọi rộng hơn, có nơi chặt hơn, nên số lần mỗi năm báo chí đưa tin có thể khác nhau.
Với người đi xem, không cần quá bận tâm lần nào là gần nhất. Hãy chọn trong mấy lần đó đêm nào thời tiết đẹp, gió nhẹ, trời trong phía đông lúc chạng vạng, và giờ trăng mọc rơi vào lúc bạn ra ngoài được. Một siêu trăng tháng mưa dầm thì chẳng thấy gì; một trăng tròn bình thường trong tháng khô hanh, trời trong vắt, trăng cam to mọc qua dãy đồi, đẹp hơn nhiều.
Nếu ở ven biển hay ven sông vùng trũng, để ý thêm tin triều cường. Siêu trăng trùng kỳ triều cường làm mực nước dâng cao hơn bình thường một chút, có khi tràn vào đường ven sông, ven biển thấp. Đây không phải lời đồn: triều lớn hơn thật, dù không dữ dội như tin đồn. Nghe tin của cơ quan chức năng nơi mình ở, không đậu xe sát bờ kè, không cho trẻ con ra chơi sát mép nước những đêm đó.
Giờ có mặt hai tối quanh rằm
Siêu trăng đẹp nhất là lúc mọc, nên giờ có mặt quan trọng hơn ngày. Hai tối dưới đây là hai cơ hội tốt nhất; giờ cụ thể tra trong lịch trăng mọc của nơi bạn ở.
| Tối | Trăng làm gì | Có mặt lúc nào | Cái hay riêng |
|---|---|---|---|
| Hôm trước đêm tròn nhất | Mọc trước hoặc quanh lúc mặt trời lặn | Trước giờ trăng mọc khoảng hai mươi phút | Trời còn sáng màu, trăng cam trên nền xanh hồng, cảnh dễ chụp |
| Đêm tròn nhất | Mọc quanh hoặc ngay sau khi mặt trời lặn | Trước giờ trăng mọc khoảng hai mươi phút | Trăng tròn trọn, nổi rõ trên nền trời đã tối |
| Hôm sau | Mọc muộn hơn chừng một giờ | Khi trời đã tối hẳn | Trăng hơi khuyết nhưng mọc trên nền đen, màu cam rất đậm |
Ở lại ít nhất bốn mươi phút sau giờ mọc. Những phút đầu, trăng thường còn nằm trong dải mù sát chân trời, mờ và đỏ, nhiều người tưởng có mây che mà bỏ về; mười lăm hai mươi phút sau trăng mới vượt khỏi lớp bụi và sáng rõ.
Đứng xa vật mốc để trăng trông lớn
Chọn chân trời đông thấp. Đồi cỏ trống nhìn ra thung lũng, bãi đất rộng ven đồng, bờ đê, sân thượng cao hơn mái nhà quanh đó. Trăng mọc qua dãy núi cao thì phải chờ lâu hơn giờ lịch vì trăng phải vượt qua đỉnh núi.
Có một vật mốc ở xa. Một ngọn đồi có cây đơn độc, một tháp nước, một mái đình, một người đứng trên đỉnh dốc. Bạn đứng càng xa vật mốc, vật mốc càng nhỏ so với trăng. Đó là cách các tấm ảnh trăng khổng lồ được chụp: người chụp đứng cách vật mốc rất xa và dùng ống kính dài.
Tính hướng trước. Trăng tròn mọc gần hướng đông, lệch về bắc hay nam tuỳ mùa. Ra chỗ đứng từ chiều hôm trước hoặc chiều hôm đó, nhìn chỗ mặt trời lặn rồi quay ngược lại, trăng sẽ mọc gần phía đối diện.
Đến trước, đứng yên. Đến sớm hai mươi phút để quen chỗ, biết lối đi. Khi trăng đã lên, đừng chạy lòng vòng tìm góc mới trong bóng tối trên đồi.
Đi ít nhất hai người. Một người đứng làm vật mốc trên đỉnh dốc, một người đứng xa chụp. Về khuya trên đồi trống thì có người cùng soi đường cũng yên tâm hơn.
Ngồi trên đồi lúc chạng vạng: mang gì, về thế nào
Ngắm siêu trăng trên đồi cỏ hay đồi chè lúc chạng vạng là buổi ngắn, thường chỉ một tiếng, nhưng đường về là đường tối. Mang đèn pin đội đầu, áo khoác mỏng vì gió đồi về chiều lạnh nhanh, giày đế bám, nước uống. Mùa mưa, cỏ đồi chiều tối đã ướt sương, đường mòn đất đỏ trơn như bôi mỡ; xuống dốc đi chậm, nghiêng người về phía dốc.
Nếu chiều đó có mây giông phía xa, thấy chớp hay nghe sấm, không lên đồi trống. Đứng trên đỉnh đồi trống lúc có sét là chỗ nguy hiểm nhất, dù trên đầu chưa mưa. Trăng tròn còn hai ba đêm sau, không tiếc một đêm.
Đồi chè, đồi trồng cây của người dân thì đi theo lối mòn sẵn, không cắt ngang hàng chè, không bẻ cành hoa dại làm đạo cụ chụp ảnh, mang rác về. Đèn đội đầu chiếu xuống đất khi đi, tắt khi ngồi; người ngồi cạnh cũng đang để mắt quen dần với ánh trăng.
Dấu hiệu một tối đẹp và lúc nên đổi kế hoạch
Chiều hôm đó, nhìn trời phía đông trước khi đi. Nếu chân trời đông trong, nhìn rõ đường viền đồi núi xa, mây chỉ lác đác trên cao, gần như chắc bạn sẽ thấy trăng nhô lên rõ. Nếu chân trời đông có một dải mây xám dày nằm ngang, trăng sẽ phải chui qua dải đó, có khi hai ba mươi phút sau giờ mọc mới hiện; vẫn đi được, nhưng đừng mong cảnh trăng chạm đỉnh đồi.
Những chiều hanh khô cuối thu, đầu đông ở miền Bắc, hay mùa khô ở Tây Nguyên và miền Nam, thường cho chân trời sạch nhất. Ngược lại, sau một ngày nắng gắt mùa hè, hơi nước và bụi bốc lên tạo một lớp mù vàng sát chân trời, trăng mọc lên thành một đĩa đỏ mờ, lạ mắt nhưng không sáng rõ. Những chiều có khói đốt đồng, trăng có màu đỏ sẫm, cũng đẹp theo kiểu riêng.
Nếu dự báo có mưa giông chiều tối, hoặc đường lên đồi vừa có tin sạt lở sau mấy ngày mưa, đổi sang ngắm từ sân thượng nhà mình hay bờ sông gần nhà. Trăng tròn quanh rằm còn hai ba đêm nữa, và một siêu trăng nhìn từ ban công vẫn hơn một buổi liều trên đường đồi ướt.
Câu hỏi thường gặp
Siêu trăng to hơn trăng bình thường bao nhiêu?
So với trăng tròn trung bình, siêu trăng chỉ to hơn vài phần trăm; so với lần trăng tròn ở xa nhất trong năm thì to hơn khoảng một phần bảy và sáng hơn chừng ba phần mười. Mắt thường rất khó phân biệt nếu không đặt ảnh cạnh nhau.
Vì sao trăng mới mọc trông to hơn lúc lên cao?
Đó là ảo giác: khi trăng nằm cạnh cây cối, mái nhà ở chân trời, não so với chúng và thấy trăng lớn. Đo thì kích thước gần như không đổi. Nhìn trăng qua ống giấy cuộn là trăng co lại ngay.
Ngắm siêu trăng lúc mấy giờ là đẹp nhất?
Quãng hai mươi tới bốn mươi phút đầu sau khi trăng mọc, thường quanh lúc hoàng hôn đêm trăng tròn. Có mặt trước giờ mọc khoảng hai mươi phút và tra giờ trăng mọc của nơi mình ở.
Mỗi năm có mấy lần siêu trăng?
Thường ba bốn lần trăng tròn được gọi là siêu trăng, hay đi liền nhau vài tháng. Cách định nghĩa mỗi nơi hơi khác nên con số báo chí đưa có thể chênh nhau.
Siêu trăng có làm nước dâng cao không?
Có, khi siêu trăng trùng kỳ triều cường, mực nước ở ven biển và ven sông vùng trũng có thể cao hơn bình thường một chút. Nghe tin của cơ quan chức năng địa phương và tránh xa mép bờ kè những đêm đó.
Ở thành phố có ngắm siêu trăng được không?
Được. Trăng sáng hơn đèn thành phố nhiều. Khó nhất là tìm chân trời phía đông không bị nhà cao tầng che, như sân thượng cao, cầu đi bộ, bờ sông rộng, để thấy trăng lúc vừa mọc.