Trạm vũ trụ nhìn bằng mắt thường hiện ra như một chấm sáng trắng, không nhấp nháy, trôi đều từ phía tây hoặc tây nam sang phía đông trong khoảng vài phút, thường sáng hơn mọi ngôi sao trên trời. Bạn chỉ thấy được nó trong khoảng một hai giờ sau hoàng hôn hoặc trước bình minh, khi mặt đất đã tối mà trạm trên cao vẫn còn nắng chiếu. Lịch bay qua chỗ bạn ở có thể tra trước, chính xác tới từng phút.
Đây là cảnh tượng dễ xem nhất trên bầu trời: không cần chỗ tối, không cần thức khuya, đứng giữa sân nhà ở thành phố cũng thấy. Phần dưới nói vì sao chỉ có lúc chạng vạng, cách tra và đọc lịch bay qua, phân biệt trạm với vệ tinh, máy bay, sao băng, chuyện những đoàn chấm sáng nối đuôi nhau như tàu hoả, và cách ghi lại vệt sáng bằng điện thoại.
Một chấm sáng lặng lẽ băng ngang trời
Lần đầu thấy trạm vũ trụ, người ta thường tưởng là máy bay ở rất cao. Nhưng nó khác ở mấy điểm: không có đèn đỏ đèn xanh nhấp nháy, không có tiếng động, và nó đi nhanh hơn máy bay một cách lạ lùng, từ chân trời này lên gần đỉnh đầu chỉ trong hai ba phút. Ánh sáng là ánh nắng phản chiếu từ những tấm pin mặt trời rộng, nên màu trắng hơi vàng, đều và tĩnh.
Một lần bay qua đẹp, khi trạm lên cao gần đỉnh đầu, kéo dài khoảng năm sáu phút từ lúc hiện ra tới lúc biến mất. Lúc cao nhất, nó có thể sáng gần bằng sao Kim. Lần bay thấp, chỉ lướt sát chân trời, thì mờ hơn và ngắn hơn, dễ bị cây cối, nhà cửa che mất.
Cảnh đẹp nhất thường là đoạn cuối: nhiều khi trạm không lặn xuống chân trời mà mờ dần rồi tắt ngay giữa trời, như có ai vặn nhỏ đèn. Đó là lúc trạm bay vào bóng tối của Trái Đất. Trẻ con xem cảnh này thường hỏi đi hỏi lại vì sao, và đó là một câu hỏi đáng để trả lời ngay tại chỗ.
Vì sao chỉ thấy lúc chạng vạng hoặc trước sáng
Trạm vũ trụ không tự phát sáng; nó sáng vì Mặt Trời chiếu vào. Để bạn thấy được, cần hai điều cùng lúc: chỗ bạn đứng đã đủ tối để thấy sao, và trạm trên cao vài trăm cây số vẫn đang được nắng chiếu. Điều đó chỉ xảy ra trong vài giờ sau khi mặt trời lặn hoặc trước khi mặt trời mọc. Giữa đêm khuya, trạm vẫn bay qua đầu bạn nhưng nằm trong bóng Trái Đất, tối đen, không thấy được.
Giữa trưa thì ngược lại: trạm được chiếu sáng nhưng trời quá sáng. Vì vậy các lần bay qua nhìn thấy được thường tụ thành từng đợt: vài ngày tới vài tuần liền có những lần bay qua buổi tối, rồi một khoảng thời gian không có lần nào, rồi lại sang đợt buổi sáng sớm. Đó là lý do có tuần bạn thấy bạn bè rủ nhau ra sân xem, có tuần tra mãi không thấy lịch.
Ở Việt Nam, đợt bay qua buổi tối tiện nhất cho gia đình: ra sân lúc bảy tám giờ tối, xem năm phút, rồi vào nhà. Không phải đi xa, không phải chờ mắt quen tối lâu. Đây là cách giới thiệu bầu trời đêm cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi rất nhẹ nhàng.
Tra lịch và đọc một lần bay qua
Các cơ quan vũ trụ và nhiều trang thiên văn có công cụ tra lịch bay qua theo vị trí. Một lần bay qua thường có mấy thông số sau; đọc theo thứ tự này:
- Ngày và giờ bắt đầu. Lấy theo giờ Việt Nam. Ra chỗ đứng sớm hơn ít nhất năm phút để định hướng.
- Hướng xuất hiện. Thường từ phía tây, tây bắc hoặc tây nam. Nhìn sẵn về hướng đó, thấp gần chân trời.
- Độ cao lớn nhất. Tính theo độ, từ chân trời lên. Dưới khoảng hai mươi độ, tức hai nắm tay, thì thấp, dễ bị che; trên bốn mươi độ là lần bay đẹp. Chọn lần bay cao nhất trong tuần.
- Hướng biến mất. Thường phía đông. Nếu ghi là trạm biến mất ở độ cao còn lớn, đó là lần bạn sẽ thấy nó tắt giữa trời.
- Độ sáng. Con số càng nhỏ, hoặc càng âm, thì càng sáng. Ở thành phố, chọn những lần bay sáng nhất.
Lịch tra từ vài ngày trước có thể xê dịch chút ít do trạm điều chỉnh quỹ đạo; trước khi ra sân nên tra lại trong ngày. Ngoài trạm vũ trụ quốc tế còn có một trạm vũ trụ khác nhỏ hơn cũng nhìn thấy được, sáng kém hơn một chút, tra theo cách tương tự.
Chấm sáng di chuyển trên trời: là gì?
Trời đêm đầy những thứ chuyển động. Bảng dưới giúp phân biệt nhanh khi chưa kịp tra.
| Bạn thấy | Nhiều khả năng là | Dấu hiệu nhận |
|---|---|---|
| Chấm trắng rất sáng, đều, băng ngang trời trong vài phút | Trạm vũ trụ | Không nhấp nháy, không tiếng, thường từ tây sang đông, có thể tắt giữa trời |
| Chấm mờ, đều, trôi chậm, đầu hôm hoặc gần sáng | Vệ tinh | Mờ ngang sao nhỏ, có khi chợt loé sáng vài giây rồi tắt |
| Một hàng chấm nối đuôi đều nhau | Đoàn vệ tinh mới phóng | Chạy cùng một đường, cách đều, như đoàn tàu |
| Đèn đỏ, xanh, trắng nhấp nháy | Máy bay | Nhịp nháy đều, thường có tiếng ù xa |
| Vệt sáng vụt qua dưới một giây | Sao băng | Rất nhanh, có khi để lại vệt mờ |
| Đốm cam lập loè, trôi theo gió | Đèn trời | Đi chậm, chao đảo, thường bay lên từ một chỗ |
Gặp thứ không giải thích được cũng không sao. Ghi lại giờ, hướng, thời gian nhìn thấy, sau đó tra lịch vệ tinh hay hỏi người quen ngắm sao, gần như lúc nào cũng có câu trả lời bình thường.
Đoàn vệ tinh nối đuôi và những vệt trên ảnh trời sao
Vài năm gần đây, nhiều người bất ngờ thấy một chuỗi mười, hai mươi chấm sáng đi nối đuôi nhau trên trời, đều như đoàn tàu. Đó thường là một đợt vệ tinh liên lạc mới được phóng lên, còn bay sát nhau ở quỹ đạo thấp. Cảnh này chỉ thấy trong ít ngày tới vài tuần sau mỗi lần phóng; sau đó các vệ tinh tách ra, lên cao hơn, mờ đi và rải đều khắp trời.
Đoàn vệ tinh khó đoán hơn trạm vũ trụ vì lịch phóng thay đổi liên tục. Nếu nghe tin vừa có đợt phóng, những đêm sau đó nên chú ý trời đầu hôm, lúc chạng vạng. Nhìn bằng mắt thường là đẹp nhất; ống nhòm làm chuỗi chấm trông rõ hơn nhưng chúng chạy ra khỏi khung nhìn rất nhanh.
Ngoài cảnh đẹp, các vệ tinh còn để lại một dấu vết mà người chụp trời sao hay gặp: những đường thẳng mảnh vắt qua ảnh. Một tấm ảnh chế độ đêm dài chừng vài chục giây ở thành phố có thể bắt được một hai vệt, đầu hôm thì nhiều hơn. Nếu thấy vệt thẳng đều trên ảnh, đó không phải sao băng: sao băng thường ngắn, đầu đậm đuôi mảnh, còn vệt vệ tinh dài và đều từ đầu tới cuối.
Sai hay gặp khi đi xem trạm vũ trụ
Đây là cảnh dễ xem, nhưng lần đầu nhiều người vẫn hụt vì mấy lỗi nhỏ dưới đây.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Ra sân đúng phút trạm bắt đầu hiện ra | Ra sớm năm mười phút, xác định hướng tây, hướng đông từ trước |
| Nhìn lên đỉnh đầu chờ trạm | Nhìn thấp về hướng xuất hiện ghi trong lịch; trạm luôn bắt đầu từ sát chân trời |
| Chọn lần bay đầu tiên trong danh sách | Chọn lần bay có độ cao lớn nhất và sáng nhất trong tuần |
| Tra lịch từ tuần trước rồi tin luôn | Tra lại trong ngày, vì quỹ đạo có thể được chỉnh |
| Đứng dưới đèn sân, nhìn qua mái hiên | Tắt đèn sân, đứng ra chỗ trống nhìn được trọn đường bay |
| Thấy chấm sáng nào chạy cũng gọi là trạm | So với bảng dấu hiệu: không nhấp nháy, rất sáng, đi đều trong vài phút |
Cũng không cần ống nhòm hay kính thiên văn cho lần đầu. Trạm chạy quá nhanh, giữ nó trong ống nhòm rất khó, và cái đẹp của cảnh này nằm ở đường bay trọn vẹn qua cả bầu trời. Cái cần chuẩn bị chỉ là áo chống muỗi nếu đứng ngoài vườn, ngoài ruộng, đèn soi chân cho lúc đi ra đi vào, và một chỗ đứng trống trải. Trời mây kín thì đừng tiếc: đợt bay qua thường kéo dài nhiều ngày, tối mai hoặc tối kia lại có lần khác, có khi còn cao và sáng hơn.
Đứng đâu để xem, và chụp lại vệt sáng bằng điện thoại
Trạm vũ trụ đủ sáng để xem từ ban công, sân thượng hay sân trường giữa thành phố. Chỗ tốt là chỗ nhìn được trọn hướng xuất hiện và hướng biến mất, không bị nhà cao tầng che. Ra ngoài đồng thì càng đẹp: chấm sáng băng qua trên nền trời xanh thẫm, ánh đèn làng vàng mờ ở chân trời, ruộng lúa đen thẫm phía dưới. Đi ra đồng lúc chạng vạng thì đi đúng đường nội đồng, mang đèn soi chân vì rắn hay bò ra bờ ruộng lúc này, mang kem chống muỗi, và không giẫm lúa.
Muốn chụp vệt sáng, bạn cần máy đứng yên và một tấm phơi sáng lâu. Dựng điện thoại lên chân đế nhỏ hoặc kê chắc vào bờ tường, hướng về khoảng trời trạm sẽ đi qua, bật chế độ đêm, chạm lấy nét vào chân trời xa, kéo phơi sáng xuống một nấc. Bấm chụp khi trạm vừa vào khung; nếu máy có chế độ phơi sáng dài hay chế độ vệt sáng, dùng nó, sẽ ra một đường cong mảnh vắt qua trời. Nếu không, quay một đoạn video ngắn cũng giữ được khoảnh khắc.
Đừng mải nhìn màn hình mà bỏ lỡ chính cảnh thật. Năm phút trôi rất nhanh. Bấm chụp xong thì ngẩng lên, nhìn trạm bằng mắt cho tới lúc nó tắt. Một người bạn đứng ở góc khung, quay lưng về phía máy, ngẩng đầu nhìn theo, là tấm ảnh kể được cả câu chuyện của buổi tối.
Câu hỏi thường gặp
Trạm vũ trụ có nhìn thấy bằng mắt thường không?
Có, và rất dễ thấy. Nó hiện ra như một chấm sáng trắng không nhấp nháy, trôi đều qua trời trong vài phút, thường sáng hơn mọi ngôi sao. Ngay giữa thành phố cũng xem được nếu tra đúng giờ bay qua.
Vì sao chỉ thấy trạm vũ trụ lúc chạng vạng hoặc gần sáng?
Vì cần chỗ bạn đứng đã tối mà trạm trên cao vẫn còn được nắng chiếu. Điều này chỉ xảy ra trong vài giờ sau hoàng hôn hoặc trước bình minh. Giữa đêm khuya trạm nằm trong bóng Trái Đất nên không thấy được.
Làm sao phân biệt trạm vũ trụ với máy bay?
Máy bay có đèn đỏ, xanh, trắng nhấp nháy theo nhịp và thường có tiếng ù. Trạm vũ trụ không nhấp nháy, không có tiếng, đi nhanh và đều hơn, băng ngang trời trong vài phút, đôi khi mờ dần rồi tắt ngay giữa trời.
Chuỗi chấm sáng nối đuôi nhau trên trời là gì?
Thường là một đợt vệ tinh liên lạc vừa được phóng, còn bay sát nhau ở quỹ đạo thấp. Cảnh này chỉ thấy trong ít ngày tới vài tuần sau lần phóng, rõ nhất lúc chạng vạng, rồi các vệ tinh tách ra và mờ đi.
Chụp trạm vũ trụ bằng điện thoại được không?
Được, nếu máy đứng yên trên chân đế hoặc kê vào vật cứng. Bật chế độ đêm hoặc chế độ phơi sáng dài, lấy nét vào chân trời xa, giảm phơi sáng một nấc và bấm khi trạm vào khung. Quay video ngắn cũng là cách giữ khoảnh khắc.