Vệt trăng trên mặt hồ là dải sáng lấp lánh trải từ chân trời tới chỗ bạn đứng, chỉ đẹp khi ba thứ trùng nhau: trăng còn thấp, thường trong khoảng một hai giờ đầu sau khi mọc; mặt nước lặng hoặc gợn rất nhẹ; và bạn đứng ở bờ nhìn về phía trăng lên, tức hướng đông vào đêm rằm. Trăng lên cao quá thì vệt ngắn lại thành một đốm dưới chân; gió mạnh thì vệt vỡ thành ngàn mảnh rời rạc; đứng sai bờ thì không có vệt nào.
Bài này không nói về trăng mọc trên biển mà về những mặt nước trong đất liền: hồ lớn, hồ thuỷ lợi, sông rộng, đầm, ruộng nước đổ ải đầu vụ, thậm chí một ao làng phẳng lặng. Bạn sẽ biết đêm nào trăng lên vừa tầm, đọc gió và mặt nước, chọn kiểu bờ, giữ an toàn bên bờ nước lúc tối và chụp vệt trăng bằng điện thoại. Giờ trăng mọc từng đêm bạn tra trong lịch thiên văn hoặc lịch âm có giờ trăng của năm đó.
Vệt trăng đẹp nhất lúc nào trong một đêm
Trăng mới nhô khỏi chân trời thường có màu cam hoặc vàng đậm, chưa sáng lắm, vệt trên nước mờ và ấm. Khoảng nửa giờ tới một giờ sau, trăng lên cao hơn một chút, sáng trắng dần, vệt trên nước dài nhất và lấp lánh rõ nhất, kéo từ bờ bên kia tới tận mũi chân. Đó là quãng đáng chờ. Lên cao nữa, vệt co lại dần, tới khi trăng gần đỉnh đầu thì mặt hồ chỉ còn một khoảng sáng nhỏ trước mặt.
Nhiều người ra bờ hồ lúc chín mười giờ tối và thấy trăng đã cao, vệt trên nước ngắn, rồi nghĩ cảnh trong ảnh người khác là ảnh ghép. Không phải. Họ chỉ ra muộn. Nếu muốn vệt trăng dài, phải có mặt trước giờ trăng mọc và ở lại khoảng một tiếng rưỡi đầu.
Một chi tiết người hay ngồi bờ hồ mới biết: những phút đầu, trời phía tây còn ánh hoàng hôn, mặt hồ có hai màu, nửa hồng tím phản chiếu trời chiều, nửa có vệt vàng của trăng. Cảnh ấy chỉ kéo dài chừng mười lăm hai mươi phút rồi trời tối hẳn. Đêm trước rằm một hôm thường hay có cảnh này nhất, vì trăng lên sớm hơn, trước lúc mặt trời lặn hẳn.
Đêm nào trăng lên vừa tầm
Trăng mọc mỗi đêm muộn hơn đêm trước trung bình gần một giờ, có mùa chỉ chênh nửa giờ, có mùa hơn một giờ. Bảng dưới là nhịp chung quanh đêm rằm; giờ cụ thể từng đêm tra theo lịch có giờ trăng của năm đó.
| Đêm (âm lịch) | Trăng mọc khoảng | Vệt trên nước |
|---|---|---|
| Mười ba | Còn nắng chiều, trăng đã lên trước hoàng hôn | Trăng cao sẵn khi trời tối, vệt ngắn; trăng còn khuyết một chút |
| Mười bốn | Trước hoặc ngay quanh hoàng hôn | Đẹp: trời còn màu, trăng gần tròn, vệt dài trên nền trời chiều |
| Rằm, mười sáu | Gần lúc hoàng hôn hoặc ngay sau đó | Trăng tròn nhất, vệt rõ nhất khi trời tối hẳn |
| Mười bảy, mười tám | Sau hoàng hôn từ một tới hai tiếng | Trăng hơi khuyết nhưng trời đã tối, vệt sáng mạnh trên nền đen |
| Hai mươi trở đi | Gần nửa đêm hoặc khuya hơn | Phải thức khuya; vệt vẫn đẹp nếu bờ thuận hướng |
Trăng tròn đúng nhất có năm rơi vào mười bốn, có năm mười lăm, có năm mười sáu âm lịch. Với vệt trên nước, sai một đêm không quan trọng; quan trọng hơn là gió và giờ bạn có mặt.
Mặt nước nào cho vệt trăng dài
Hồ lớn, hồ thuỷ lợi. Mặt nước rộng cho vệt dài nhất. Chọn bờ phía tây của hồ để nhìn về phía đông, chỗ trăng lên qua dãy đồi hay hàng cây bờ bên kia. Bờ kè, bờ đập thường bằng và dễ ngồi hơn bờ đất tự nhiên.
Sông rộng. Nước chảy làm vệt gợn đều thành những vảy sáng xếp hàng, đẹp kiểu khác mặt hồ. Đứng ở khúc sông chạy theo hướng bắc nam để nhìn ngang sang bờ đông.
Ruộng nước đổ ải đầu vụ. Những tuần ruộng vừa cày bừa, cho nước vào trước khi cấy, cả cánh đồng là một tấm gương lớn. Ruộng bậc thang vùng cao lúc đổ nước còn cho nhiều vệt trăng nhỏ trên từng bậc. Xin phép, đi trên bờ ruộng, không lội xuống.
Đầm, phá, hồ nhỏ trong làng. Không cần mặt nước to mới có vệt; ao làng phẳng lặng, có bóng tre bờ bên kia đã đủ cho một khung ảnh đẹp. Ưu điểm là gần nhà, đi về an toàn.
Tránh mặt nước có đèn bờ bên kia. Đèn đường, đèn quán bờ đối diện cũng tạo vệt sáng trên nước và lấn mất vệt trăng. Chỗ bờ đông tối thì vệt trăng nổi rõ nhất.
Đọc gió và mặt nước trước khi đi
Vệt trăng đẹp nhất trên mặt nước gần như lặng, chỉ gợn rất nhẹ: vệt trải dài, viền mềm, lấp lánh từng hạt nhỏ. Mặt nước phẳng như gương tuyệt đối lại cho một đốm trăng tròn phản chiếu, không thành vệt dài, cũng đẹp theo cách khác. Gió vừa thì vệt vỡ thành từng mảng sáng loang lổ; gió mạnh thì gần như không còn vệt.
Gió buổi tối thường lặng dần sau hoàng hôn ở nhiều vùng đồng bằng, nhưng ở hồ lớn giữa núi hay đầm ven biển, gió có khi mạnh lên về đêm. Xem dự báo gió chiều hôm đó; dưới mức gió nhẹ là đủ. Ra tới nơi, nhìn tán cây bờ bên kia và mặt nước gần bờ: lá đứng yên, mặt nước chỉ gợn lăn tăn là đêm tốt.
Hơi nước cũng quan trọng. Những đêm sau mưa, không khí trong, trăng trắng và vệt sáng gắt. Những đêm oi, ẩm, có sương mỏng trên mặt hồ, trăng cam hơn, vệt mềm hơn, có khi sương bốc lên thành dải trắng ngang mặt nước, cảnh rất đẹp nhưng vệt ngắn hơn. Mùa đông ở miền Bắc, sương mù dày về khuya có thể nuốt mất cả vầng trăng; nên đi sớm.
Ngồi bên bờ nước ban đêm cho an toàn
Bờ hồ, bờ sông ban đêm đẹp nhưng có những rủi ro chỉ lộ ra khi trời đã tối. Mấy điều nên làm, không phải dặn chung chung:
- Đến khi trời còn sáng, đi một vòng xem bờ: chỗ nào đất lở, chỗ nào có rêu trơn, chỗ nào sâu ngay sát bờ.
- Ngồi lùi khỏi mép nước ít nhất vài bước, trên chỗ đất bằng khô; không ngồi trên mỏm kè nhô ra hay trên thuyền buộc bờ.
- Không lội xuống nước để lấy khung gần hơn; đáy hồ, đáy ruộng ban đêm không nhìn thấy, có hố, có bùn sâu.
- Mùa mưa ở vùng núi, hồ thuỷ lợi và sông có thể lên nhanh khi mưa đầu nguồn; thấy nước đục, chảy mạnh, có rác trôi là rời bờ.
- Trẻ nhỏ phải luôn trong tầm tay người lớn, không chạy dọc bờ trong tối.
- Đi ít nhất hai người, sạc điện thoại đầy, báo người nhà chỗ mình ngồi. Gặp nạn gọi 112 hoặc 115.
Ruộng nước và ao làng là đất có chủ; xin phép người trong làng trước khi vào bờ, đi đúng bờ đắp, không giẫm lên mạ hay rau trồng ven ao.
Giữ bờ nước yên và sạch
Phần lớn những bờ hồ đẹp cho vệt trăng là nơi người địa phương đi dạo, câu cá, hóng mát buổi tối. Một nhóm bật loa, chiếu đèn pha xe máy ra mặt nước để chụp, cười nói tới khuya là đã phá cái yên của cả một khúc bờ. Đèn pha chiếu ra mặt hồ còn tạo ra vệt sáng giả, làm hỏng luôn ảnh của người ngồi bên cạnh.
Mang theo một túi rác và mang về hết, kể cả vỏ hạt, que xiên, đầu lọc thuốc lá. Bờ hồ có cỏ thì không đốt lửa, không nướng đồ ăn ở chỗ không cho phép. Không thả đèn trời, đèn hoa đăng tự chế xuống hồ, vì phần lớn thành rác trôi dạt vào bờ sáng hôm sau.
Nếu ngồi gần người đang câu cá, nói nhỏ, đừng ném đá xuống nước cho vệt trăng gợn sóng như vài người hay làm khi chụp. Ngồi yên nửa giờ, nghe tiếng ếch nhái, tiếng nước vỗ, nhìn vệt trăng dài ra rồi ngắn lại là phần đáng giá nhất của buổi tối.
Chụp vệt trăng bằng điện thoại
Điện thoại hay làm hỏng vệt trăng theo hai cách: vầng trăng cháy thành một đốm trắng mất màu, hoặc cả mặt hồ tối đen mất luôn vệt sáng. Mẹo là chạm vào chính vệt sáng trên mặt nước, không chạm vào trăng, để máy đo sáng theo vệt; rồi kéo thanh sáng xuống một chút cho trăng đỡ cháy. Chụp sớm, lúc trời còn ánh chiều, thì độ sáng trăng và cảnh gần nhau hơn, ảnh dễ cân hơn nhiều.
Khung dọc thường hợp với vệt trăng hơn khung ngang, vì vệt chạy từ trên xuống dưới. Đặt chân trời ở khoảng một phần ba trên của khung, để vệt chạy dài xuống dưới. Một người nhỏ ngồi trên kè, trên cầu tàu gỗ, nhìn từ phía sau, chen vào một bên vệt, cho ảnh có cỡ và có người.
Nếu máy bật chế độ đêm, đặt máy lên balo hay thành kè cho chắc; nhưng chế độ đêm phơi sáng lâu sẽ làm vệt gợn sóng bị nhoè thành dải mềm, có người thích, có người không. Chụp vài tấm cả có và không chế độ đêm để chọn. Zoom quang học hai ba lần nếu muốn trăng to hơn, nhưng sẽ mất bớt chiều dài vệt; muốn cả vệt thì giữ góc thường.
Làm dở và làm được trong một tối ngồi bờ hồ
Những tối không thấy vệt trăng thường không phải do trời, mà do vài lựa chọn nhỏ. Bảng dưới gom những lần hay gặp nhất của người mới ra bờ hồ lần đầu.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Ra bờ hồ lúc chín mười giờ tối vì nghĩ trăng rằm lúc nào cũng đẹp | Có mặt trước giờ trăng mọc nửa tiếng, ở lại một tiếng rưỡi đầu |
| Ngồi bờ phía đông, quay lưng về chỗ trăng lên | Ngồi bờ phía tây, nhìn sang bờ đông tối |
| Chọn chỗ bờ bên kia có dãy quán sáng đèn | Chọn chỗ bờ đối diện là đồi, rừng, ruộng không đèn |
| Thấy chân trời có dải mây thấp liền bỏ về | Chờ thêm hai mươi phút, trăng thường nhô lên khỏi dải mây và vệt hiện ra |
| Chiếu đèn xe ra mặt nước để soi cho rõ | Tắt đèn, chờ mắt quen tối chừng mười lăm phút |
| Chỉ chụp trăng thật to bằng zoom số | Giữ góc rộng cho đủ vệt, thêm người nhỏ trên bờ |
Nếu tối đó mây phủ kín hẳn, đêm mười sáu, mười bảy vẫn còn cơ hội với trăng lên muộn hơn và trời đã tối sẵn; vệt trăng trên nền đen lúc ấy có khi còn rõ hơn đêm rằm.
Câu hỏi thường gặp
Trăng rằm mọc lúc mấy giờ?
Đêm trăng tròn, trăng thường mọc quanh lúc mặt trời lặn, ở phía đông. Mỗi đêm sau đó trăng mọc muộn hơn trung bình gần một giờ. Giờ chính xác từng đêm tra theo lịch có giờ trăng mọc của năm đó.
Vì sao trăng lên cao thì vệt trên mặt nước ngắn lại?
Vệt sáng là ánh trăng phản chiếu từ những gợn sóng nhỏ giữa trăng và mắt bạn. Trăng càng thấp, đoạn mặt nước phản chiếu được càng dài; trăng lên cao thì chỉ còn đoạn gần chân bạn phản chiếu.
Đêm mười bốn hay đêm rằm đẹp hơn để ngắm trăng trên hồ?
Đêm mười bốn trăng lên trước hoàng hôn nên có cảnh trời còn màu với vệt trăng, ảnh dễ chụp. Đêm rằm và mười sáu trăng tròn hơn, vệt rõ trên nền trời tối. Cả hai đều đáng, gió lặng quan trọng hơn ngày.
Có gió thì có ngắm được vệt trăng trên hồ không?
Gió nhẹ chỉ làm vệt lấp lánh hơn. Gió vừa làm vệt vỡ thành mảng loang lổ, gió mạnh thì gần như không còn vệt. Nhìn lá cây bờ bên kia, lá đứng yên là đêm tốt.
Ruộng nước có ngắm vệt trăng được không?
Được, nhất là những tuần ruộng vừa đổ nước trước khi cấy, cả cánh đồng như tấm gương. Xin phép người trong làng, đi trên bờ ruộng, không lội xuống và không giẫm lên mạ.
Chụp vệt trăng bằng điện thoại sao cho trăng không bị cháy trắng?
Chạm vào vệt sáng trên nước để đo sáng, kéo thanh sáng xuống một chút, và chụp sớm khi trời còn ánh chiều để trăng không quá chói so với cảnh. Khung dọc giữ được vệt dài.