Phần lớn các trận mưa sao băng dày dần từ sau nửa đêm và đẹp nhất trong khoảng hai đến bốn giờ sáng, trước khi trời bắt đầu hửng. Lý do: sau nửa đêm bạn đứng ở nửa Trái Đất đang lao tới phía trước trên quỹ đạo, nên đón được nhiều hạt bụi hơn, và chòm sao nơi các vệt toả ra cũng đã lên cao. Ngoại lệ dễ nhớ là Song Tử tháng Mười Hai, từ khoảng chín mười giờ tối đã thấy được.
Biết giờ là biết cách ngủ. Thay vì ngồi lạnh từ tám giờ tối rồi gà gật đúng lúc sao băng dày nhất, bạn ngủ trước một giấc, dậy lúc một hai giờ, xem tới khi chân trời phía đông ửng sáng. Phần dưới giải thích chuyện nửa đêm bằng một hình dung dễ nhớ, rồi đi qua giờ đẹp của từng trận, dấu hiệu trời sắp hết tối, và một đêm chia ca mẫu.
Hình dung cái kính trước của xe máy
Hãy nghĩ tới lúc đi xe máy giữa một trận mưa bụi. Kính chắn gió phía trước dính hạt mưa dày đặc, còn lưng áo người ngồi sau gần như khô. Không phải trời mưa nhiều hơn ở phía trước, mà vì phía trước là phía lao vào màn mưa. Trái Đất cũng chạy quanh Mặt Trời như vậy, và mưa sao băng là lúc nó đi xuyên qua một dải bụi do sao chổi để lại.
Lúc chập tối, chỗ bạn đứng nằm ở phía "lưng áo": các hạt bụi phải đuổi theo Trái Đất mới chạm được khí quyển, nên ít và chậm. Sau nửa đêm, Trái Đất tự quay đưa bạn sang phía "kính trước", hướng về chiều chuyển động trên quỹ đạo. Từ khoảng hai giờ tới rạng sáng, bạn ở gần mũi xe nhất. Đó là lý do ngay cả những đêm không có trận nào, số sao băng lẻ lúc gần sáng cũng thường nhiều hơn lúc đầu hôm.
Lý do thứ hai là vị trí tâm toả, điểm trên trời nơi các vệt như cùng bắn ra. Khi tâm toả còn nằm dưới chân trời, bạn chỉ thấy vài vệt dài trườn ngang, gọi là vệt sượt. Chúng rất đẹp nhưng thưa. Tâm toả càng lên cao, càng nhiều vệt rơi vào phần trời bạn nhìn thấy. Phần lớn tâm toả của các trận lớn lên cao vào nửa sau đêm.
Giờ đẹp của từng trận, theo kinh nghiệm ở Việt Nam
Giờ ở đây là giờ đồng hồ tại Việt Nam, áp chung cho cả nước vì chênh lệch giữa Bắc và Nam không đáng kể. Đêm cực đại thì vẫn phải tra lịch năm đó.
| Trận (thường vào khoảng) | Bắt đầu đáng ngồi | Đẹp nhất |
|---|---|---|
| Song Tử, giữa tháng Mười Hai | Khoảng 21 đến 22 giờ | Quanh 1 đến 3 giờ sáng, khi tâm toả gần đỉnh đầu |
| Anh Tiên, giữa tháng Tám | Sau 23 giờ | 2 giờ sáng tới khi trời hửng |
| Lạp Hộ, cuối tháng Mười | Sau nửa đêm | 2 đến 4 giờ sáng |
| Thiên Cầm, cuối tháng Tư | Sau 23 giờ | 2 đến 4 giờ sáng |
| Bảo Bình eta, đầu tháng Năm | Khoảng 3 giờ sáng | Chừng một tiếng rưỡi trước khi trời hửng |
| Thước Thợ, đầu tháng Một | Sau 2 giờ sáng | Quãng ngắn trước rạng đông, nếu cực đại rơi đúng đêm ta |
| Thiên Long, đầu tháng Mười | Ngay đầu hôm | Chập tối tới khoảng 22 giờ, ngoại lệ hiếm hoi |
Bảng chỉ là giờ thường gặp. Có năm cực đại rơi vào ban ngày giờ Việt Nam; khi đó đêm trước và đêm sau đều nhận được một nửa phần đẹp, và giờ gần sáng của đêm trước thường là lúc sát cực đại nhất. Đọc lịch thiên văn năm đó, chú ý giờ cực đại ghi theo giờ quốc tế hay giờ Việt Nam.
Vệt sượt đầu hôm: thưa nhưng dài, đáng để ý
Nhiều người đến sớm rồi thất vọng vì đầu hôm quá thưa. Nhưng chính quãng này lại cho loại sao băng hiếm: vệt sượt. Khi tâm toả vừa nhô khỏi chân trời, những hạt bụi đi gần như song song mặt đất, cắt rất dài qua lớp khí quyển mỏng phía trên. Kết quả là một vệt chậm, kéo từ chân trời này sang gần nửa bầu trời, có khi đổi màu dọc đường đi.
Muốn bắt vệt sượt, nhìn về phía ngược hoặc vuông góc với hướng tâm toả, trong khoảng một hai giờ sau khi chòm sao đó mọc. Với Song Tử, đó là khoảng tám chín giờ tối; với Anh Tiên là khoảng mười một giờ. Đêm đó có thể chỉ thấy ba bốn vệt trong một giờ, nhưng mỗi vệt kéo dài vài giây, đủ để cả nhóm kịp quay đầu nhìn.
Đây cũng là cách dùng quãng đầu hôm cho gia đình có trẻ nhỏ hoặc người không thức khuya được. Ngồi từ chín tới mười giờ, bắt một hai vệt sượt, rồi về ngủ, còn người lớn nào muốn thì đặt báo thức dậy lại lúc hai giờ. Không ai phải gượng thức, và ai cũng có một vệt để kể.
Một đêm chia ca mẫu cho nhóm bốn người
Giả sử nhóm bạn đi xem Anh Tiên ở một bãi cát ven biển, đêm trời trong, trăng lặn sớm. Thức trắng từ chập tối sẽ khiến ai cũng đờ đẫn đúng lúc đẹp nhất. Chia ca như sau thì giữ được sức:
- Khoảng 19 đến 20 giờ: tới nơi khi trời còn chút sáng, chọn chỗ bằng, xa mép nước triều cường, trải bạt, xem hướng đông bắc nơi tâm toả sẽ mọc.
- 20 đến 23 giờ: ba người ngủ trong túi ngủ hoặc trên xe. Một người thức, nằm nhìn trời, bắt vài vệt sượt nếu có, đồng thời trông đồ.
- 23 giờ tới 1 giờ: đổi người thức. Ai vừa dậy thì ngồi yên trong tối chừng hai mươi phút cho mắt quen, chưa nhìn điện thoại.
- 1 giờ tới khi trời hửng: cả nhóm cùng thức, nằm toả ra bốn hướng, ai thấy vệt lớn thì gọi khẽ "phía biển" hay "trên đầu". Đây là khoảng dày nhất.
- Khi phía đông bắt đầu hửng: sao mờ dần từ chân trời lên. Thu dọn, ăn gì đó nóng, chờ trời sáng rõ mới lái xe về.
Ca thức đầu hôm nên giao cho người quen thức khuya, ca gần sáng giao cho người dễ dậy sớm. Người lái xe về phải nằm trong nhóm được ngủ dài nhất.
Dấu hiệu trời sắp hết tối, và khi nào nên dừng
Ở Việt Nam, trời bắt đầu hửng sớm hay muộn tuỳ mùa, thường khoảng một tiếng đến một tiếng rưỡi trước khi mặt trời mọc. Dấu hiệu đầu tiên không phải ánh sáng mà là sao: những ngôi sao mờ ở chân trời phía đông biến mất trước, rồi dải sáng mờ của Ngân Hà nhạt đi. Lúc đó sao băng vẫn rơi nhiều, nhưng mắt bạn chỉ còn bắt được vệt sáng nhất. Đó là tín hiệu nên bắt đầu thu dọn chậm rãi.
Đừng cố nán lại để "bắt nốt". Quãng gần sáng là lúc lạnh nhất đêm, sương xuống dày, người đã mỏi. Đi bộ xuống dốc hay lái xe trên đường quê lúc mắt díp là phần nguy hiểm nhất của cả chuyến, nhiều hơn chuyện nằm ngoài trời. Ở bãi cát hay bãi biển, nước có thể đã lên trong đêm; nhìn lại lối về trước khi đi.
Cũng có đêm nên dừng sớm hơn nhiều: mây kéo kín từ một hướng và không lùi, gió mạnh dần, chớp xa ở chân trời. Chờ thêm một tiếng hiếm khi đổi được trời, mà ở lại trên đồi cát hay đỉnh trống khi có giông là liều. Gói đồ, về ngủ, hẹn đêm sau. Trận lớn nào cũng còn đêm liền kề.
Ba giờ sáng là giờ lạnh nhất: giữ ấm, giữ tỉnh, giữ chỗ sạch
Nhiệt độ ngoài trời thường thấp nhất vào quãng trước rạng đông, đúng lúc sao băng dày nhất. Trên đồi cát ven biển, ban ngày cát nóng rát chân, nhưng tới ba giờ sáng cát đã nguội hẳn và gió biển thổi đều, người mặc áo thun ngắn tay sẽ run cầm cập. Ở vùng cao phía Bắc mùa Song Tử, sương muối có thể đọng trắng trên tấm bạt. Vì vậy áo khoác dày, mũ và tất nên mặc vào ngay khi dậy cho ca cuối, đừng chờ thấy lạnh mới mặc, vì lúc đó người đã mất nhiệt.
Giữ tỉnh không cần cà phê đặc. Một ngụm nước ấm, một miếng bánh, vài phút ngồi dậy vươn vai là đủ. Nằm thẳng trong túi ngủ kín cổ thì dễ ngủ quên; nằm trên tấm bạt, đắp chăn tới ngực, tay để ngoài là vừa. Nói chuyện nhỏ với người bên cạnh cũng giúp, chỉ cần giữ giọng thấp vì tiếng nói đi rất xa trong đêm lặng.
Quãng gần sáng cũng là lúc người ta mệt và hay để quên đồ: vỏ bánh, chai nước, túi nilon bị gió cuốn đi. Trước khi rời chỗ, bật đèn đỏ soi một vòng quanh chỗ nằm, nhặt hết, kể cả đầu que tăm hay vỏ kẹo nhỏ. Đồi cát và bãi biển giữ rác rất lâu, và lần sau chính bạn sẽ quay lại đúng chỗ đó.
Chụp giờ gần sáng bằng điện thoại và những sai hay gặp
Quãng hai đến bốn giờ sáng tối nhất và sao dày nhất, nên cũng là lúc điện thoại cho ảnh trời sao đẹp nhất trong đêm.
- Đặt máy cố định ngay từ khi bắt đầu ca cuối, hướng về khoảng trời có tâm toả ở rìa khung, rồi để máy tự chụp liên tục. Cầm tay trong chế độ đêm sẽ ra ảnh nhoè.
- Lấy nét vào ngôi sao sáng nhất hoặc ánh đèn rất xa, rồi khoá nét nếu máy cho phép, kéo thanh phơi sáng xuống một chút để trời không xám bệt.
- Đặt một dáng người nhỏ trên đường chân trời, đứng yên trong suốt lúc máy chụp, để có tỉ lệ.
- Sai hay gặp: dậy lúc hai giờ rồi mở ngay điện thoại xem giờ, xem ảnh. Màn hình sáng làm mất hết công cho mắt quen tối; vặn độ sáng xuống thấp nhất từ trước khi ngủ.
- Sai hay gặp: đi ngủ trong xe rồi bật đèn trần khi dậy. Cả nhóm bên ngoài mất mắt tối cùng lúc. Tắt hẳn công tắc đèn trần trước khi ngủ.
- Sai hay gặp: thức từ chập tối "cho chắc". Tới hai giờ người đã mỏi, đúng lúc đẹp nhất lại ngủ gục.
Ảnh trời sao chụp lúc gần sáng thường ra màu chân trời hơi xanh tím; đó là ánh rạng đông mắt chưa thấy kịp, không cần chỉnh cho đen lại.
Câu hỏi thường gặp
Mưa sao băng thường bắt đầu lúc mấy giờ?
Phần lớn các trận thấy rõ từ khoảng mười một giờ đêm và dày nhất từ hai đến bốn giờ sáng. Song Tử tháng Mười Hai là ngoại lệ, từ chín mười giờ tối đã có. Giờ cực đại cụ thể của từng năm nên tra trong lịch thiên văn chính thức.
Vì sao sau nửa đêm mới thấy nhiều sao băng?
Sau nửa đêm, chỗ bạn đứng quay sang phía Trái Đất đang lao tới trên quỹ đạo, nên đón nhiều hạt bụi hơn, giống kính trước xe máy dính mưa nhiều hơn lưng áo. Thêm vào đó, tâm toả của nhiều trận lên cao vào nửa sau đêm.
Đầu hôm có đáng ra ngồi không?
Có, nếu bạn thích vệt sượt: những vệt dài, chậm, kéo ngang nửa trời khi tâm toả vừa mọc. Chúng thưa nhưng rất đẹp. Đầu hôm cũng hợp với gia đình có trẻ nhỏ không thức khuya được.
Có cần thức trắng cả đêm để xem không?
Không cần. Cách dễ chịu là ngủ trước một giấc, đặt báo thức lúc một hoặc hai giờ, rồi xem tới khi phía đông hửng sáng. Nếu đi theo nhóm, chia ca người thức người ngủ để ai cũng còn sức vào quãng đẹp nhất.
Khi nào thì nên dừng xem và đi về?
Khi sao ở chân trời phía đông mờ dần và Ngân Hà nhạt đi, tức trời sắp hửng, bạn nên thu dọn. Dừng sớm hơn nếu mây kéo kín không lùi, gió mạnh lên hay có chớp xa. Người lái xe về nên chờ trời sáng rõ.