Chỗ ngắm sao tốt có ba điều: thành phố hoặc thị trấn lớn ở sau lưng và cách xa vài chục cây số, khoảng trời phía bạn nhìn trống tới tận chân trời, và không khí đêm đó khô, sạch khói bụi. Ở Việt Nam, những kiểu chỗ hay đạt được là cánh đồng xa làng, đồi cỏ trống ở vùng trung du, bãi biển nhìn ra khơi, đồi cát ven biển Nam Trung Bộ và các vùng cao xa thị trấn.
Không cần tìm chỗ "tối nhất nước". Cần tìm chỗ đủ tối, đi tới được an toàn trong một buổi tối, và về được khi mệt. Phần dưới chỉ cách đo độ tối bằng mắt mà không cần dụng cụ, đi bao xa là đủ, kiểu chỗ nào hợp và vướng gì, vì sao trời ở ta hay mờ dù không có đèn, và những điều về đất đai, an toàn khi ngồi ngoài đồng ban đêm.
Đo độ tối bằng mắt, không cần dụng cụ
Cách đơn giản nhất là nhìn chân trời. Đứng ở chỗ định ngồi, quay một vòng sau khi mắt đã quen tối. Những hướng có thành phố sẽ hiện ra một vòm sáng màu cam nhạt hoặc xám trắng, nhô lên khỏi đường chân trời như ánh lửa xa. Vòm càng cao, càng sáng, thì nửa trời phía đó càng mất sao. Chỗ tốt là chỗ có vòm sáng chỉ ở một hai hướng, thấp, còn các hướng khác chân trời đen tới sát mặt đất.
Cách thứ hai là đếm sao trong một chòm quen. Mùa đông, nhìn vào hình chữ nhật của chòm Lạp Hộ, với ba ngôi sao thẳng hàng ở giữa. Giữa phố, bạn chỉ thấy bảy ngôi sáng nhất. Ở ngoại ô, thêm vài ngôi nhỏ. Ở chỗ thật tối, khoảng giữa hình chữ nhật đầy những đốm mờ li ti. Mùa hè, làm tương tự với chòm Bọ Cạp phía nam.
Cách thứ ba, dễ nhận nhất: Ngân Hà. Nếu sau hai mươi phút ngồi trong tối bạn thấy một dải mờ như khói chạy ngang trời, có chỗ đậm chỗ nhạt, chỗ đó đã đủ tốt cho mọi việc ngắm sao bằng mắt thường. Nếu phải cố mới thấy, hoặc chỉ thấy khi liếc sang bên, chỗ đó tạm được. Nếu không thấy gì dù trời trong, đèn quanh đó đã quá nhiều.
Đi bao xa khỏi thành phố là đủ
Vòm sáng của một thành phố lớn nhìn thấy được từ rất xa, nhiều khi cả trăm cây số. Nhưng không cần ra tới chỗ hết hẳn vòm sáng; chỉ cần đủ xa để vòm đó thấp xuống và nằm sau lưng bạn. Với thành phố lớn, thường phải ra chừng năm sáu chục cây số trở lên thì trời phía đối diện mới đen đáng kể. Với thị xã, thị trấn nhỏ, chừng mười lăm hai mươi cây số đã đổi khác.
Hướng đi quan trọng không kém khoảng cách. Đi về phía có ít đô thị nối tiếp nhau, thay vì dọc theo quốc lộ nơi nhà cửa, xưởng, cây xăng sáng đèn liên tục. Chọn chỗ mà khoảng trời bạn muốn nhìn nằm về phía ngược với thành phố. Ví dụ muốn xem mưa sao băng phía đông bắc thì đừng ngồi ở chỗ mà thành phố nằm đúng hướng đông bắc.
Một điều người ở đồng bằng hay quên: đèn không chỉ ở thành phố. Khu công nghiệp, sân bóng đá mini, trang trại nuôi tôm dùng đèn pha cả đêm, vườn thanh long thắp đèn cho ra hoa trái vụ, những thứ này nằm giữa nơi tưởng là quê và tạo ra những ốc đảo sáng rực. Đi thử một vòng lúc chập tối để biết quanh chỗ mình chọn có thứ đó không.
Những kiểu chỗ hợp, và mỗi chỗ vướng gì
Mỗi kiểu chỗ có cái lợi và cái phiền riêng. Chọn theo việc bạn muốn làm đêm đó và người đi cùng.
- Cánh đồng xa làng. Trời rộng, dễ tới, có bờ ruộng hay đường nội đồng để ngồi. Vướng đèn làng ở chân trời và muỗi. Mùa gặt có khói đốt rơm làm trời mờ đục.
- Đồi cỏ trống ở trung du. Cao hơn đồng bằng một chút, nhìn được xa. Vướng sương đêm làm cỏ ướt sũng, cần tấm lót không thấm.
- Bãi biển nhìn ra khơi. Nửa trời phía biển không có đèn, chân trời phẳng. Vướng đèn tàu cá ban đêm, gió, hơi muối và con nước.
- Đồi cát ven biển. Không khí khô hơn, ít cây che, nằm trên cát dễ chịu. Vướng gió cát, cát nguội lạnh về khuya, lối đi khó nhận trong tối.
- Vùng cao xa thị trấn. Không khí loãng và sạch hơn, sao rõ nhất. Vướng lạnh, đường đèo, sương mù và mây kéo đến nhanh.
- Bờ hồ chứa nước, lòng hồ cạn mùa khô. Trống trải, có mặt nước phản chiếu. Vướng bùn, mép nước sạt, và thường là khu vực có quy định riêng, cần hỏi trước.
Không nên chọn: khu rừng rậm (trời bị tán cây che, khó thoát ra trong tối), mỏm đá sát vực, khu đất có rào hay biển cấm, khu quân sự. Đất trống tưởng bỏ hoang cũng nên hỏi người gần đó một câu trước khi ngồi.
Vì sao trời ở ta hay mờ dù đã xa đèn
Nhiều người lần đầu ra tới chỗ thật vắng vẫn thấy trời không đen như ảnh, sao không dày như mong. Thủ phạm thường không phải đèn mà là không khí. Việt Nam ẩm, nhiều tháng trong năm không khí đầy hơi nước, đêm về hơi nước đọng thành màn mỏng sát mặt đất, làm sao ở thấp mờ đi và ánh đèn xa bị tán rộng hơn. Bụi, khói đốt đồng, khói đốt rác cũng làm trời đục theo cách tương tự.
Vì thế mùa quan trọng ngang chỗ. Ở miền Nam và Tây Nguyên, mùa khô từ khoảng tháng Mười Hai tới tháng Tư thường cho những đêm trong nhất. Ở miền Bắc, các đêm sau một đợt gió mùa mới tràn về, khi gió khô và lạnh quét sạch hơi ẩm, hay trong hơn hẳn; còn quãng mưa phùn nồm cuối đông thì trời đục dù không có mây. Mùa mưa thì có những đêm rất trong ngay sau một trận mưa lớn rửa sạch bụi, nhưng thường ngắn và dễ kéo mây trở lại.
Dấu hiệu chiều hôm báo đêm trong: núi xa nhìn rõ đường nét, không có lớp mù trắng ở chân trời, hoàng hôn tắt nhanh và gọn chứ không đỏ đục kéo dài. Ngược lại, chiều nhìn ra xa thấy mọi thứ mờ mờ như qua lớp kính bẩn thì đêm đó, dù không mây, sao vẫn sẽ nhạt.
Thử chỗ trước khi rủ cả nhóm
Lần đầu đến một chỗ mới vào ban đêm là lúc dễ gặp chuyện nhất. Đi thử theo thứ tự này:
- Đi ban ngày hoặc chiều muộn trước một lần, xem đường vào, chỗ đỗ xe không chắn lối của ai, mặt đất có bằng không, có mương, hố, mép dốc không.
- Hỏi người ở gần xem có được ngồi đó ban đêm không, đất của ai, đêm có ai đi lại không. Một câu hỏi ban ngày tránh được bao nhiêu hiểu lầm lúc nửa đêm.
- Ở lại tới lúc trời tối hẳn, quay một vòng xem vòm sáng nằm hướng nào, có đèn pha nào bật lên sau hoàng hôn không.
- Ghi lại vị trí trên điện thoại và nhớ một hai mốc ven đường để lần sau tìm được trong tối.
- Nghĩ tới đường về: nếu mưa thì đường đất có lầy không, có sóng điện thoại không, trạm y tế gần nhất ở đâu.
Ngồi ngoài đồng ban đêm, giữ bờ ruộng nguyên vẹn: đi đúng đường nội đồng, không giẫm lên lúa hay rau màu, không đỗ xe trên bờ. Soi đèn đỏ xuống chân khi đi để tránh rắn và hố. Chó nhà dân sủa thì đứng yên, nói to cho chủ nhà biết có người, đừng chạy. Có chuyện không hay, gọi 112 hoặc 113.
Ở lại bao lâu, mang gì, và khi nào nên quay đầu
Lần đầu ra một chỗ tối, nhiều người ngồi chừng mười lăm phút, thấy sao "cũng bình thường" rồi về. Đó là lúc mắt mới quen tối được một nửa. Hãy định trước ít nhất một tiếng rưỡi ở chỗ ngồi: hai mươi phút đầu cho mắt, phần còn lại mới thật sự là ngắm. Nếu là đêm mưa sao băng, cộng thêm vì sao băng đến theo cụm, có lúc lặng cả chục phút.
Đồ mang theo không nhiều: tấm lót không thấm, áo khoác, đèn ánh đỏ, nước, kem chống muỗi, sạc dự phòng và túi rác. Ra đồng thì thêm đôi ủng hoặc giày kín mũi vì bờ ruộng đêm ướt sương và có thể có rắn. Lên đồi thì thêm áo mưa mỏng. Đi cùng ít nhất một người, và để một người ở nhà biết bạn đang ở đâu.
Có những lúc nên về sớm dù đã đi xa: mây kéo kín không lùi, gió giật mạnh dần, chớp xa ở chân trời, có người trong nhóm run lạnh không dứt, hay một người lạ cứ quanh quẩn gần chỗ ngồi. Không có đêm sao nào đáng đổi lấy chuyến về trong mưa giông hay một tình huống làm bạn bất an. Chỗ đã chọn kỹ thì lần sau quay lại vẫn còn nguyên.
Chụp vòm sáng và trời sao bằng điện thoại
Vòm sáng thành phố không phải lúc nào cũng là thứ phải né khỏi khung. Một tấm ảnh có cánh đồng tối phía trước, ánh đèn làng mờ vàng ở chân trời và bầu trời sao phía trên kể được câu chuyện về chỗ bạn đứng. Đặt chân trời ở khoảng một phần ba dưới khung, để phần trời chiếm nhiều hơn.
Dựng máy lên chân đế nhỏ hoặc kê vào bờ đất, bật chế độ đêm, chạm lấy nét vào một đốm đèn xa nhất ở chân trời. Kéo thanh phơi sáng xuống một chút, nếu không vòm sáng sẽ cháy thành mảng vàng bệt và trời hoá xám. Một người bạn đứng trên bờ ruộng, quay lưng về phía máy, đứng yên trong suốt thời gian chụp, sẽ thành một dáng tối gọn gàng trên nền trời.
Khi chỉnh ảnh, nhiều người kéo cho trời đen kịt và sao trắng loá. Chỉnh nhẹ thôi: giảm vùng sáng một chút cho vòm đèn bớt chói, tăng tương phản vừa phải. Giữ lại chút màu cam của đèn làng, vì đó là điều thật của đêm đó.
Câu hỏi thường gặp
Ngắm sao ở đâu gần thành phố?
Chọn chỗ cách trung tâm ít nhất vài chục cây số, có thành phố nằm sau lưng và khoảng trời trống phía trước, như cánh đồng xa làng, đồi cỏ hay bãi biển nhìn ra khơi. Với thị trấn nhỏ, mười lăm hai mươi cây số thường đã đủ khác.
Làm sao biết một chỗ đủ tối để ngắm sao?
Sau khi mắt quen tối khoảng hai mươi phút, nhìn chân trời xem vòm sáng có thấp và chỉ ở vài hướng không. Nếu thấy dải Ngân Hà mờ như khói chạy ngang trời là chỗ đó đã tốt cho ngắm bằng mắt thường.
Vì sao ra tới chỗ vắng mà trời vẫn mờ?
Thường do không khí ẩm, bụi hoặc khói đốt đồng làm trời đục, tán ánh đèn xa ra rộng. Đêm sau gió mùa mới về ở miền Bắc, hay các đêm mùa khô ở miền Nam và Tây Nguyên, trời thường trong hơn hẳn.
Tháng nào trời ở Việt Nam trong nhất để ngắm sao?
Miền Nam và Tây Nguyên thường trong nhất trong mùa khô, khoảng từ tháng Mười Hai tới tháng Tư. Miền Bắc có những đêm rất trong sau các đợt gió mùa đông bắc, nhưng cuối đông hay nồm ẩm. Năm nào cũng nên xem dự báo mây theo giờ.
Ngồi ngắm sao ngoài ruộng ban đêm cần lưu ý gì?
Hỏi người dân trước khi ngồi, đi đúng đường nội đồng, không giẫm lúa và rau màu, không đỗ xe chắn bờ. Soi đèn đỏ xuống chân để tránh rắn và hố, mang kem chống muỗi, và mang hết rác về.