Sáng mai có biển mây hay không thường đọc được từ chiều và đêm hôm trước bằng chính mắt mình: trời quang dần lúc hoàng hôn sau một trận mưa hoặc một ngày ẩm, gió lặng đến mức khói bếp bay thẳng lên, cỏ và yên xe đọng sương sớm ngay đầu tối, nửa đêm nhìn lên thấy sao rõ và hơi thở ra thành khói. Gặp đủ những dấu hiệu đó ở một nơi có thung lũng ẩm bên dưới, khả năng sáng hôm sau có mây là cao.
Dự báo thời tiết cho bạn khung lớn; những gì mắt thấy tại chỗ cho bạn chi tiết mà dự báo không nói hết, vì mây thung lũng là chuyện của từng lòng chảo. Bài này gom các dấu hiệu người ở vùng cao và người hay săn mây vẫn nhìn, xếp theo giờ từ chiều tới sáng, kèm những dấu hiệu cho biết nên ngủ tiếp.
Chiều hôm trước: ba thứ cần nhìn
Bầu trời lúc hoàng hôn. Một ngày ẩm, có mưa hay mây xám buổi chiều, rồi tới hoàng hôn trời quang dần từ phía tây, mây tan thành từng mảng, là kiểu chiều hay cho sáng mây đẹp. Đất và cây còn ướt, đêm lại trong, đủ cả nước lẫn lạnh. Ngược lại, chiều nắng gắt khô hanh nhiều ngày liền thì thung lũng ít hơi ẩm, mây sáng hôm sau thường mỏng.
Gió. Nhìn khói bếp nhà dân, ngọn cây tre, lá cờ của lau sậy ven đường. Khói bay thẳng hay chỉ hơi nghiêng, lá đứng yên: tốt. Khói bị thổi bạt ngang, tre đung đưa liên tục: gió sẽ khuấy tan lớp sương đêm, sáng mai khó có mặt mây phẳng.
Mặt nước và đất. Ruộng còn nước, suối đầy, đường còn vũng sau mưa nghĩa là thung lũng có đủ hơi ẩm. Ở vùng có hồ, chiều lặng gió mặt hồ phẳng như gương, phản chiếu rõ núi đối diện, đó cũng là dấu hiệu không khí đang dịu xuống.
Đầu tối và nửa đêm: ra ngoài nhìn một lần
Khoảng một hai tiếng sau khi trời tối, bước ra sân. Sờ vào yên xe máy, mặt ghế nhựa ngoài hiên, lá cỏ: nếu đã thấy ướt lạnh dù trời không mưa, nghĩa là sương đang đọng, không khí sát đất đã lạnh tới mức hơi nước ngưng lại. Đêm đọng sương sớm như vậy hay đi trước một sáng có mây.
Nhìn lên trời. Thấy sao rõ, nhiều sao, nhất là thấy được những ngôi sao mờ chứ không chỉ vài ngôi sáng nhất, là trời trong. Một đêm trong là đêm mặt đất mất nhiệt nhanh. Nếu trên đầu chỉ thấy vài vệt sáng nhoè, mặt trăng có quầng mờ, thì có lớp mây cao đang giữ nhiệt lại, sáng mai thung lũng có thể không lạnh đủ.
Thở mạnh ra một hơi. Thấy khói hơi thở rõ là không khí đã lạnh. Ở vùng cao mùa đông, chuyện này gần như đêm nào cũng có; ở Tây Nguyên hay vùng đồi thấp thì đó là tín hiệu tốt hơn.
Nếu bạn ở chỗ có thể nhìn xuống thung lũng, như một nhà nghỉ trên sườn đồi, nửa đêm đôi khi đã thấy đèn của bản dưới thấp nhoè đi rồi biến mất từng cụm. Đó là lúc sương đang dâng lên lấp đáy thung lũng. Người ở lâu trên đồi coi đây là dấu hiệu chắc nhất.
Dấu hiệu tốt và dấu hiệu nên ngủ tiếp
Gom lại thành bảng để đêm hôm, ngái ngủ, vẫn đối chiếu nhanh được. Không có dấu hiệu nào chắc chắn một mình; càng nhiều dấu hiệu cùng phía thì càng đáng tin.
| Thấy gì | Thường có nghĩa | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Chiều mưa, tối trời quang dần | Thung lũng ẩm, đêm trong: hợp cho mây | Đặt báo thức, chuẩn bị đồ |
| Khói bếp bay thẳng, lá đứng yên | Gió lặng, sương không bị khuấy | Tốt |
| Yên xe ướt sương lúc tám, chín giờ tối | Không khí sát đất lạnh nhanh | Tốt |
| Nửa đêm thấy nhiều sao, cả sao mờ | Trời trong, mất nhiệt mạnh | Tốt |
| Đèn bản dưới thấp nhoè dần | Sương đang dâng trong thung lũng | Rất tốt |
| Gió thổi từng cơn, nghe rõ tiếng rừng | Sương bị khuấy, mây sáng mai rách | Có thể ngủ tiếp |
| Trăng có quầng, sao mờ nhoè | Có lớp mây cao, đêm không lạnh đủ | Cân nhắc, có thể bỏ |
| Mưa phùn kéo dài tới khuya | Mây nằm cả ở chỗ đứng | Ngủ tiếp |
Có những sáng mọi dấu hiệu đều tốt mà mây vẫn không lên, hoặc mây lên dày tới mức chỗ đứng chìm trong đó. Đó là chuyện bình thường của thiên nhiên, không phải bạn đọc sai.
Ba, bốn giờ sáng: quyết đi hay không
Lúc chuông báo thức reo là lúc dễ đổi ý nhất. Có sẵn một trình tự giúp quyết nhanh mà không phải nằm cân nhắc.
- Mở cửa sổ hoặc bước ra hiên, nhìn lên: thấy sao là trời trên đầu còn trong.
- Nhìn xuống phía thung lũng nếu nhìn được: thấy một vùng tối mịt không đèn, hoặc các cụm đèn nhoè đi, là có sương bên dưới.
- Nghe gió: yên ắng là tốt, gió rít qua mái tôn là đáng lo.
- Nếu chỗ bạn đứng đang trắng mù, đừng vội nản: có thể chính bạn đang ở trong lớp mây, và chỗ đứng cao hơn ở trên đã thoát ra. Hỏi người quen nơi đó xem chỗ đứng cao hơn bao nhiêu.
- Đường lên có mưa đêm, đất trơn hay có tin sạt lở thì bỏ, bất kể trời trông hứa hẹn đến đâu.
Nhiều người hay săn mây đặt quy tắc riêng: đã thấy sao lúc nửa đêm thì sáng dậy đi luôn, không nằm suy nghĩ lại, vì đầu óc lúc bốn giờ sáng luôn tìm lý do để ngủ tiếp.
Hỏi người ở bản, người giữ chòi
Không ai đọc mây của một lòng chảo giỏi bằng người sống ngay trên nó. Người dân đi nương, người chăn trâu, người giữ chòi ngắm nhìn thung lũng mỗi sáng nhiều năm, họ biết kiểu chiều nào cho sáng mây, kiểu gió nào làm mây rách. Chiều hôm trước, hỏi một câu đơn giản như "Anh ơi, sáng mai có mây không?" thường được trả lời kèm lý do rất cụ thể: "chiều nay mưa rồi, gió nam thì ít mây", "trời quang thế này mai dày lắm".
Cách hỏi cũng nên khéo. Hỏi vào lúc họ rảnh, không hỏi khi đang làm. Hỏi thêm chỗ đứng nào sáng hay có mây tràn, đường nào trơn. Có người sẽ dặn đừng đi qua nương ngô mới gieo, đừng đi lối tắt qua nghĩa địa hay khu rừng của bản; nghe và làm theo.
Người giữ chòi hay chủ nhà nghỉ trên đồi cũng thường được khách hỏi mỗi tối nên biết rất rõ những sáng vừa qua thế nào. Nếu ba sáng liền đều có mây, khả năng sáng mai có cao hơn; nếu cả tuần không có, nên hỏi vì sao trước khi đặt hết hy vọng vào một đêm.
Những điều hay truyền tai mà không đáng tin
Ở các nhóm đi chơi có nhiều mẹo đoán mây truyền qua lại. Vài mẹo đúng một phần, vài mẹo chỉ là trùng hợp. Bảng dưới tách ra để bạn khỏi dựa vào chúng mà bỏ lỡ hay đi uổng.
| Lời truyền | Thực tế thường gặp |
|---|---|
| Trời càng lạnh mây càng dày | Lạnh giúp sương đọng, nhưng đêm rất lạnh mà khô hanh thì mây lại mỏng; độ ẩm của thung lũng quan trọng không kém |
| Có sương muối là chắc có biển mây | Sương muối cho biết mặt đất lạnh sâu, nhưng chỗ đứng có thể nằm ngay trong lớp sương lạnh đó chứ không ở trên |
| Hoàng hôn đỏ rực là sáng mai đẹp | Hoàng hôn đỏ chỉ nói phía tây đang quang; mây sáng mai còn tuỳ gió đêm và hơi ẩm bên dưới |
| Mấy ngày trước có mây thì mai cũng có | Đúng khi thời tiết đứng yên; một đợt gió mùa mới hay một trận mưa kéo dài đủ đổi hẳn tình hình |
| Đi càng cao càng chắc thấy mây | Cao quá lớp mây thì mây chỉ còn là vệt mờ xa; chỗ đứng hợp là cao hơn mặt mây vừa phải |
Cách dùng các lời truyền này là coi chúng như một dấu hiệu nữa để cộng vào, không phải lời phán. Khi chúng trái với những gì bạn tự thấy tối hôm trước, tin vào mắt mình. Ghi lại kết quả mỗi lần, sau vài mùa bạn sẽ biết mẹo nào hợp với đúng nơi mình hay đi.
An toàn khi quyết định đi trong đêm, và giữ cảnh sạch
Đọc dấu hiệu giỏi đến đâu thì quyết định đi vẫn phải đặt an toàn lên trước. Vài điều ngắn:
- Mưa đêm làm đất trên đường lên trơn hơn ban ngày rất nhiều; đường đất dốc thì đi bộ thay vì chạy xe máy.
- Đêm lạnh sâu nghĩa là sáng sớm trên đỉnh còn lạnh hơn; mặc đủ lớp từ lúc rời nhà.
- Đi trong tối không chiếu đèn pha vào nhà dân, không nói to khi đi qua bản lúc người ta còn ngủ.
- Ra hồ, ra bờ sông để xem sương, đứng trên nền đất chắc, không bước xuống thuyền của người khác, không trèo lên kè trơn.
- Mang rác của mình về, kể cả vỏ cốc giấy uống nước nóng lúc chờ.
Nếu có ai trong nhóm không khoẻ, hoặc đêm đó ngủ quá ít sau chặng xe dài, bỏ một buổi sáng là lựa chọn hợp lý. Mây còn nhiều sáng nữa.
Ảnh điện thoại làm sổ ghi chép
Một thói quen nhỏ giúp lần sau đoán giỏi hơn: chụp lại bầu trời lúc hoàng hôn, chụp một tấm lúc nửa đêm nếu thấy sao, và tấm cảnh lúc sáng hôm sau. Ghi một dòng ngắn vào ghi chú: gió thế nào, có mưa chiều không, sương đọng lúc mấy giờ. Sau vài chuyến, bạn sẽ thấy quy luật của riêng mình.
Còn với cảnh buổi sáng trên hồ, sương lướt sát mặt nước rất mỏng nên điện thoại dễ làm nó biến mất. Chạm đo sáng vào vùng sương sáng nhất, giảm phơi sáng một nấc, để mặt nước tối lại và sương nổi lên. Một chiếc thuyền gỗ neo bên bờ, một người áo màu đậm đứng trên bờ nhìn ra là đủ cho khung hình có điểm tựa.
Đừng bật đèn flash, đừng chiếu đèn pin vào lớp sương: ánh đèn gần sẽ làm sương sáng bệt và cả khung ảnh thành một màn trắng đục.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết sáng mai có biển mây mà không cần xem dự báo?
Nhìn chiều hôm trước trời có quang dần sau mưa không, gió có lặng tới mức khói bếp bay thẳng không, đầu tối yên xe có đọng sương không, nửa đêm có thấy nhiều sao không. Càng nhiều dấu hiệu cùng tốt thì khả năng có mây càng cao; vẫn nên xem dự báo để tránh mưa lớn.
Sau mưa bao lâu thì có biển mây?
Kiểu hay gặp là mưa chiều hoặc đầu tối rồi tạnh, đêm trời quang và lặng gió, thì ngay sáng hôm sau thung lũng có mây. Nếu mưa kéo dài tới sáng thì phải chờ một đêm trong sau đó.
Đêm có gió thì có biển mây không?
Gió mạnh thường khuấy tan lớp sương đêm nên mây sáng hôm sau mỏng, rách hoặc không có. Gió nhẹ từng lúc vẫn có thể có mây, nhưng mặt mây ít phẳng và tan nhanh hơn.
Thấy chỗ mình ở toàn sương mù lúc bốn giờ sáng thì có nên đi không?
Có thể chính bạn đang ở trong lớp mây và chỗ đứng cao hơn đã ở trên mặt mây. Hỏi người quen nơi đó chỗ đứng cao hơn bao nhiêu; nếu cao hơn hẳn thì đi, còn nếu chỉ chênh ít thì nhiều khả năng ở đó cũng mù.
Trăng sáng có làm mất biển mây không?
Không, trăng không làm mất mây. Nhưng nếu trăng có quầng mờ và sao nhoè, đó là dấu hiệu có lớp mây cao giữ nhiệt lại, đêm không lạnh đủ, sáng hôm sau thung lũng có thể ít mây hơn.
Dấu hiệu nào cho thấy nên bỏ chuyến sáng mai?
Mưa phùn kéo dài tới khuya, gió thổi từng cơn nghe rõ tiếng rừng, hay có tin đường lên bị sạt lở là những lý do nên bỏ. Riêng chuyện đường không an toàn thì bỏ ngay, không cần xem các dấu hiệu khác.