Sương mù thung lũng là lớp sương đọng trong lòng chảo và các khe đồi sau một đêm lạnh, trời trong và lặng gió. Muốn thấy nó đẹp nhất, có mặt ở mép thung lũng hoặc lưng chừng dốc từ lúc trời vừa hửng tới khoảng một tiếng sau khi mặt trời mọc: lúc đầu sương xếp thành tầng giữa các dải đồi, khi nắng lên thì tia sáng xuyên qua sương dưới tán cây, rồi sương mỏng dần và tan, thường hết trong vòng một đến hai tiếng.
Khác với biển mây phải đứng trên cao nhìn xuống, sương thung lũng xem được từ nhiều tầm: trên đỉnh đồi thấp, giữa rừng thông, bên mép đồi chè, ngay trên con đường đất đi xuyên qua sương. Vì vậy nó hợp với người không muốn leo xa, gia đình có trẻ lớn và người mới bắt đầu dậy sớm đi xem cảnh. Bài này nói sáng nào có sương đẹp, đứng ở tầm nào, chuyện đi và lái xe trong sương, và cách giữ được cái mờ ảo đó trong ảnh điện thoại.
Sương thung lũng khác biển mây ở chỗ nào
Biển mây là cảnh nhìn từ trên xuống một mặt trắng phẳng, mình đứng hẳn bên trên. Sương thung lũng thì gần gũi hơn: nó nằm thành dải, thành tầng, len giữa các ngọn đồi thấp, vắt ngang lưng rừng thông, phủ mặt ruộng, và bạn có thể đứng ngay bên cạnh, thậm chí ở bên trong nó. Một quả đồi thông cao hơn thung lũng vài chục mét đã đủ để thấy những lớp sương xếp chồng lên nhau, đồi gần đậm, đồi xa nhạt dần như tranh thuỷ mặc.
Cái hay của sương thung lũng nằm ở chiều sâu. Mỗi dải đồi là một lớp, sương ở giữa tách các lớp ra, càng xa càng mờ. Mắt người đọc được rất nhiều tầng như vậy, nhưng chỉ trong khoảng ngắn trước khi nắng lên cao. Sau đó sương mỏng đi, các lớp nhập lại thành một cảnh đồi bình thường.
Sương thung lũng cũng ít kén chỗ hơn biển mây. Những vùng đồi thông ở cao nguyên, các đồi chè trung du, thung lũng ruộng ven sông ở miền núi phía Bắc đều có những sáng như vậy. Quanh Đà Lạt, Cầu Đất, Mộc Châu, hay các thung lũng ruộng ở Tây Bắc là những nơi người hay đi biết tiếng. Đi một mình cũng không cần chuẩn bị nhiều như leo sống núi.
Mùa và giờ: sáng nào thung lũng đầy sương
Sương thung lũng cần cùng một công thức như biển mây nhưng ở mức nhẹ hơn: một đêm trong, ít gió, mặt đất đủ ẩm. Ở vùng cao phía Bắc, những sáng như vậy nhiều nhất vào mùa lạnh, khoảng từ tháng 10 tới tháng 3. Ở Tây Nguyên và quanh Đà Lạt, sương hay dày vào những sáng sau đêm mưa trong mùa mưa và lúc chuyển sang mùa khô; mùa khô vẫn có sương nhưng mỏng, chỉ đọng trong các khe trũng và quanh hồ.
Về giờ, sương dày nhất thường ngay trước khi mặt trời lên, vì đó là lúc lạnh nhất trong đêm. Hãy có mặt khi trời vừa đủ sáng để nhìn thấy các dải đồi, tức chừng ba mươi phút trước giờ mặt trời mọc. Từ lúc nắng xiên vào tới khoảng bốn mươi phút sau là quãng đẹp nhất, vì nắng làm sương sáng lên từng mảng. Sau đó, tuỳ độ dày, sương tan trong một hai tiếng; có sáng mùa mưa trời âm u, sương nằm tới gần trưa.
Năm nào mùa mưa ở cao nguyên kéo dài, những sáng sương dày cũng kéo dài theo; năm nào khô sớm thì cuối năm sương thưa hẳn. Ở phía Bắc, đợt gió mùa đầu tiên thường mở màn cho chuỗi sáng sương đẹp, còn những ngày nồm ẩm cuối xuân thì sương lại hoá mưa phùn, cảnh xám đục cả ngày.
Một chi tiết người ở đồi hay biết: những khe hẹp, khuất nắng thường giữ sương lâu hơn sườn đồi trống. Khi sương ở chỗ bạn đứng đã tan, đi vòng sang phía khe trũng phía tây, chỗ nắng chiếu tới muộn, vẫn có thể còn mười lăm, hai mươi phút cảnh đẹp.
Ba tầm ngắm, ba kiểu cảnh
Trên đỉnh đồi thấp nhìn xuống. Đứng ở chỗ cao hơn thung lũng một chút, mở về phía đông, bạn thấy sương xếp tầng giữa các dải đồi, xa nhất mờ hẳn. Đây là kiểu cảnh rộng, cần trời trong để thấy nhiều lớp. Đứng ở nền phẳng, lùi khỏi mép dốc.
Lưng chừng dốc, bìa rừng thông. Đứng ngang tầm lớp sương, bạn thấy sương trôi qua giữa các thân cây, phía sau là đồi kế tiếp lấp ló. Khi nắng lên, đây là chỗ có tia nắng xuyên sương đẹp nhất. Hợp với người không muốn đi xa, vì nhiều đồi thông có lối đất ngay sát đường.
Đứng trong sương. Đi xuống con đường đất dưới thung lũng khi sương còn dày, cảnh chỉ còn vài cái cây, một hàng rào, một người đi trước mờ dần. Kiểu này không có tầm xa nhưng có không khí riêng: tiếng gà, tiếng nói xa xăm, hơi lạnh đọng trên tóc. Chỉ đi ở đường quen, ít xe.
Lúc tia nắng xuyên sương dưới tán thông
Nếu chỉ chọn một khoảnh khắc trong buổi sáng sương, nhiều người sẽ chọn lúc này: mặt trời vừa lên khỏi dãy đồi phía đông, nắng xiên thấp chiếu vào rừng thông còn đầy sương, và giữa các thân cây hiện ra những vệt sáng thẳng tắp như ai chiếu đèn. Vệt sáng chỉ có khi đủ ba thứ: sương còn khá dày, nắng chiếu xiên, và có vật chắn như thân cây hay cành lá để chia ánh sáng thành từng tia.
Quãng này ngắn, thường chỉ mười tới hai mươi phút. Nắng lên cao thêm một chút là góc chiếu đổi, sương mỏng đi, các tia sáng nhoè ra rồi biến mất. Muốn bắt được, bạn phải đứng sẵn ở bìa rừng, quay mặt về phía mặt trời, chỗ có tán cây chắn ngay trước để mặt trời không chói thẳng vào mắt.
Hình dung một người áo xanh đi chậm trên lối mòn dưới tán thông, những vệt sáng cắt chéo qua khung hình phía trước. Đó là kiểu ảnh rất nhiều người muốn có. Chỉ cần nhớ đừng nhìn thẳng vào mặt trời qua kẽ lá, và đừng bỏ lối mòn để chạy vào giữa rừng cho kịp tia nắng, vì dưới tán thông có nhiều rễ nổi và lá kim trơn.
Đi và lái xe trong sương dày
Sương đẹp để ngắm nhưng là kẻ thù của người cầm lái. Những điều dưới đây áp dụng cho cả đường đèo lẫn đường làng ở vùng đồi.
- Bật đèn chiếu gần, không bật đèn pha: đèn pha chiếu vào sương sẽ hắt ngược lại thành một màn sáng chói, càng khó nhìn.
- Chạy chậm tới mức dừng được trong khoảng mình nhìn thấy. Nếu chỉ thấy hai chục mét, tốc độ phải đủ thấp để phanh trong hai chục mét đó.
- Không dừng xe giữa đường để chụp. Tìm bãi đất rộng, tấp hẳn vào, bật đèn báo.
- Đi bộ trên đường có xe thì đi sát lề, mặc áo màu sáng, có đèn nhấp nháy càng tốt. Người lái khó thấy người đi bộ trong sương.
- Ở đồi trống, sương làm mất phương hướng. Đi theo lối mòn rõ ràng, nhớ mốc trên đường vào, không đi vòng vô định.
- Lạnh và ẩm làm người mất nhiệt nhanh; áo khoác chống thấm nhẹ giữ ấm tốt hơn áo len dày ướt sương.
Nếu đi xe máy trên đèo mà sương dày đến mức không thấy vạch kẻ đường, tốt nhất là tấp vào chỗ an toàn, chờ nắng lên cho sương mỏng bớt rồi mới đi tiếp.
Làm dở và làm được khi ngắm sương ở vùng đồi
Nhiều đồi thông, đồi chè đẹp là đất có chủ hoặc rừng được giữ. Cách đi lại của người ngắm quyết định nơi đó còn mở cho người đến sau hay không.
| Làm dở | Làm được |
|---|---|
| Đến lúc nắng đã lên cao | Đến lúc trời vừa hửng, sương còn xếp tầng |
| Đứng giữa đường làng để chụp | Đứng trên bãi đất ven đường, lùi khỏi làn xe |
| Đi xuyên qua luống chè, vườn rau | Đi đúng lối, hỏi người trông vườn trước khi vào |
| Hút thuốc, đốt lửa dưới rừng thông | Không mang lửa vào rừng; lá thông khô bắt lửa rất nhanh |
| Bẻ cành, rung cây cho sương rơi để chụp | Để cây yên, chờ nắng tự làm việc của nó |
| Đi tìm sương ở đúng một chỗ, hụt là về | Có sẵn chỗ thứ hai ở khe trũng khuất nắng gần đó |
Một việc không cần làm: không cần đi thật xa để thấy sương. Một quả đồi thông gần chỗ nghỉ, đi bộ mười lăm phút, sáng nào cũng có thể ra xem, thường đáng hơn một con đèo xa phải đi trong tối hai tiếng.
Chụp sương tầng bằng điện thoại
Sương là thứ điện thoại hay "sửa sai": máy thấy cảnh mờ liền tự tăng tương phản, làm sáng, khử sương, và cái mờ ảo biến mất. Vài bước để giữ nó lại:
- Chạm vào vùng sương sáng nhất để lấy nét và đo sáng, rồi kéo phơi sáng xuống một nấc. Sương sẽ giữ được độ xám mềm thay vì trắng bệt.
- Với cảnh xếp tầng, dùng ống tele có sẵn của máy (nếu có) để nén các dải đồi lại gần nhau; đừng zoom số quá tay vì sương sẽ thành vệt nhoè.
- Với tia nắng xuyên sương, đứng sao cho thân cây che mặt trời, chạm đo sáng vào vùng tia sáng, giảm phơi sáng thêm chút nữa để các tia nổi rõ trên nền tối.
- Đặt một người nhỏ đi trên lối mòn, áo màu đậm như xanh coban hay đỏ, ở góc dưới khung hình; người đó cho cảm giác về độ lớn của rừng và độ dày của sương.
- Khi chỉnh ảnh, tránh tăng "độ rõ" hay "khử sương" mạnh. Chỉ chỉnh nhẹ sáng tối và nhiệt màu cho giống cảm giác buổi sáng đó.
Nếu ống kính bị mờ vì hơi ẩm khi đi từ chỗ ấm ra ngoài, lau bằng khăn mềm và chờ máy quen nhiệt độ vài phút trước khi chụp.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù thung lũng thường có vào mấy giờ?
Thường dày nhất ngay trước khi mặt trời mọc và đẹp nhất từ lúc trời hửng tới khoảng bốn mươi phút sau khi nắng chiếu vào. Sau đó sương mỏng dần và tan trong một đến hai tiếng, có sáng âm u nằm lâu hơn.
Sương mù Đà Lạt đẹp nhất vào mùa nào?
Quanh Đà Lạt, sương dày và đẹp thường vào các sáng sau đêm mưa trong mùa mưa và lúc chuyển sang mùa khô. Mùa khô vẫn có sương nhưng mỏng, chủ yếu đọng ở các khe trũng và quanh mặt hồ.
Muốn thấy tia nắng xuyên sương thì đứng ở đâu?
Đứng ở bìa rừng thông hay hàng cây, quay mặt về phía mặt trời đang lên, sao cho thân cây che mặt trời. Cần sương còn dày và nắng xiên thấp, nên chỉ có trong khoảng mười tới hai mươi phút đầu sau khi nắng chạm tới.
Đi xe máy trong sương mù dày cần lưu ý gì?
Bật đèn chiếu gần chứ không bật đèn pha, chạy chậm tới mức dừng kịp trong khoảng mình nhìn thấy, không dừng giữa đường để chụp. Nếu không thấy rõ vạch kẻ đường thì tấp vào chỗ an toàn chờ sương mỏng bớt.
Sương thung lũng có cần leo cao như săn biển mây không?
Không cần, một quả đồi thấp, một bìa rừng thông hay mép đồi chè cao hơn thung lũng vài chục mét đã thấy sương xếp tầng. Đi bộ ngắn nên hợp với người mới, người lớn tuổi và gia đình có trẻ lớn.
Vì sao ảnh sương mù trên điện thoại không giống mắt thấy?
Điện thoại thường tự tăng tương phản và làm sáng cảnh mờ nên sương bị xoá bớt hoặc thành trắng bệt. Chạm đo sáng vào vùng sương, giảm phơi sáng một nấc và tránh tăng độ rõ khi chỉnh sẽ giữ được cái mờ của buổi sáng.