Hành tinh xếp gần nhau, hay giao hội, là những buổi hai hoặc vài hành tinh sáng như sao Kim, sao Mộc, sao Thổ đứng sát nhau trên nền trời, nhìn bằng mắt thường như một cặp đèn treo cạnh nhau; cảnh đẹp nhất thường rơi vào khoảng hai mươi tới năm mươi phút sau khi mặt trời lặn, ở trời phía tây, và chỉ sát nhau rõ trong vài hôm. Một số lần lại rơi vào lúc rạng sáng ở trời phía đông. Không cần dụng cụ gì, chỉ cần một chân trời thấp, sạch, không nhà cao tầng hay núi che.
Những tin về "hành tinh thẳng hàng" hay làm người ta tưởng sẽ thấy một hàng sáng chói xếp như chuỗi hạt; thực tế nhiều hành tinh rất mờ, có cái chỉ thấy qua ống nhòm. Bài dưới giúp bạn nhận ra từng hành tinh bằng mắt, biết đứng chờ từ mấy giờ tới mấy giờ, chọn chỗ đứng, đón buổi có trăng lưỡi liềm nhập vào, đi về an toàn trong tối và chụp lại bằng điện thoại. Ngày giờ từng lần bạn tra trong lịch thiên văn năm đó.
Giao hội trông thế nào bằng mắt, kéo dài mấy hôm
Các hành tinh đi chậm trên nền trời, mỗi đêm nhích một chút so với các ngôi sao. Khi hai hành tinh đi tới gần nhau, bạn sẽ thấy khoảng cách giữa chúng hẹp dần qua từng buổi tối: tuần trước còn cách nhau cả gang tay khi giơ tay ra trước mặt, tối nay chỉ còn bằng bề ngang một ngón tay, rồi tối gần nhất có khi sát tới mức phải nhìn kỹ mới thấy là hai điểm. Sau đó chúng tách ra theo chiều ngược lại.
Vì thế giao hội không phải cảnh một đêm. Buổi gần nhất là đẹp nhất, nhưng hai ba hôm trước và sau vẫn rất đáng xem, và nếu buổi gần nhất có mây thì vẫn còn cơ hội. Cách xem thú vị là ra cùng một chỗ ba bốn tối liền, cùng một giờ, nhìn khoảng cách đổi dần. Trẻ con rất thích việc này vì con thấy được bầu trời đang chuyển động thật.
Cặp hay gặp nhất và sáng nhất là sao Kim với sao Mộc. Sao Kim sáng tới mức nhiều người tưởng là máy bay đứng yên hay đèn trên cột phát sóng; sao Mộc kém hơn nhưng vẫn sáng hơn mọi ngôi sao khác trong vùng. Khi hai thứ ấy đứng sát nhau trên nền trời còn xanh thẫm, chân trời còn vệt cam, là một cảnh nhìn bằng mắt rất rõ, không cần tìm.
Những buổi nhiều hành tinh cùng nằm một dải trên trời, báo chí hay gọi là hành tinh thẳng hàng, thường không sát nhau như giao hội đôi mà rải dài một cung rộng. Đẹp vẫn đẹp, nhưng đừng mong chúng chụm lại một chỗ.
Nhận ra từng hành tinh bằng mắt thường
Hành tinh khác sao ở chỗ ánh sáng đứng yên, ít nhấp nháy, trừ khi nằm quá sát chân trời. Bảng dưới là cách phân biệt nhanh năm hành tinh nhìn được không cần dụng cụ.
| Hành tinh | Trông thế nào | Ghi chú khi đi xem |
|---|---|---|
| Sao Kim | Trắng chói, sáng nhất trời sau trăng | Chỉ thấy lúc chạng vạng tối ở phía tây hoặc lúc rạng sáng ở phía đông, không bao giờ ở giữa trời nửa đêm |
| Sao Mộc | Trắng kem, sáng đều, kém sao Kim | Qua ống nhòm tựa chắc tay thấy vài chấm nhỏ xếp hàng hai bên, là các mặt trăng của nó |
| Sao Thổ | Vàng nhạt, sáng vừa, không chói | Dễ lẫn với sao thường; nhìn kỹ thấy ánh đứng yên. Vành không thấy bằng mắt thường |
| Sao Hoả | Hơi cam đỏ | Độ sáng đổi nhiều theo năm, có năm rất rõ, có năm mờ |
| Sao Thuỷ | Một chấm nhỏ sát chân trời | Khó nhất, chỉ thấy vài tuần trong năm, lúc trời vừa sẫm, thấp sát mặt biển hay mặt ruộng |
Một mẹo nhỏ: các hành tinh và trăng luôn nằm trên một đường cong vô hình nối với chỗ mặt trời vừa lặn. Kẻ đường đó trong đầu, các chấm sáng nằm dọc theo nó gần như chắc chắn là hành tinh.
Giờ đứng chờ: từ lúc mặt trời lặn tới khi hành tinh chìm
Giao hội lúc chạng vạng có một khung giờ hẹp: sớm quá trời còn sáng, muộn quá hành tinh đã lặn xuống chân trời. Đi theo nhịp dưới đây cho buổi tối.
- Có mặt trước khi mặt trời lặn mười lăm phút. Để biết chính xác chỗ mặt trời xuống, đó là mốc để tìm hành tinh, và kịp ổn định chỗ đứng khi trời còn sáng.
- Mười lăm tới hai mươi phút sau khi lặn: sao Kim thường hiện ra đầu tiên, một chấm trắng trên nền trời xanh nhạt. Nhìn hơi lệch lên trên chỗ mặt trời lặn.
- Hai mươi lăm tới bốn mươi phút: sao Mộc hay sao Thổ hiện theo. Đây là quãng đẹp nhất, trời còn màu, chân trời còn vệt cam, hai điểm sáng rõ.
- Bốn mươi tới sáu mươi phút: trời tối hẳn, hành tinh rất rõ nhưng đã thấp, sắp chạm mây hoặc vệt sương mù sát chân trời. Ai có ống nhòm thì nhìn trong quãng này.
- Sau đó: hành tinh chìm dần vào lớp bụi chân trời, đổi màu hơi cam, nhấp nháy rồi tắt. Đó là lúc thu dọn ra về.
Nếu lần đó rơi vào buổi sáng, đảo ngược nhịp: có mặt khoảng một tiếng trước khi mặt trời mọc, nhìn trời phía đông, ngắm cho tới khi trời sáng xoá mất hành tinh, thường chỉ hai mươi tới ba mươi phút trước lúc mặt trời lên.
Chỗ đứng có chân trời thấp và sạch
Vì hành tinh lúc chạng vạng nằm thấp, thứ quan trọng nhất là chân trời. Một con đường mòn ven biển nhìn ra hướng tây, một bãi cát rộng, bờ đê nhìn qua cánh đồng, sân thượng cao hơn mái nhà xung quanh, đỉnh đồi trống, mặt đập hồ lớn. Ở miền Trung, bờ biển nhìn ra phía đông nên giao hội buổi tối phải tìm chỗ nhìn về phía núi; giao hội buổi sáng thì biển phía đông lại là chỗ đẹp nhất.
Trong thành phố, ánh đèn làm trời sáng nhưng hành tinh sáng đủ để vẫn thấy rõ; cái khó là nhà cao tầng che chân trời. Đi lên sân thượng, cầu vượt dành cho người đi bộ, bờ sông rộng. Ở quê thì cái hại là khói đốt đồng và bụi buổi chiều, tạo thành một dải mù thấp nuốt mất hành tinh lúc chúng gần lặn.
Đến sớm để quen chỗ đứng khi trời còn sáng: biết lối đi, biết chỗ nào trơn, chỗ nào có rãnh. Trên đường mòn ven biển, chọn khoảng đất bằng cách xa mép đá, không đứng trên mỏm nhô ra. Lúc trời tối, mắt cứ ngước lên tìm sao, chân không nhìn đường, bước lùi một bước để lấy khung rộng là bước nguy hiểm nhất.
Đứng lâu hơn bạn nghĩ. Nhiều người ra, thấy sao Kim, chụp một tấm rồi về, trong khi hai mươi phút sau sao Mộc mới hiện rõ và trời mới đổi màu đẹp nhất.
Buổi có trăng lưỡi liềm nhập vào nhóm
Những buổi đẹp nhất là khi trăng non vài ngày tuổi, mảnh như một sợi cong, đứng gần sao Kim hay sao Mộc. Trăng lúc này chỉ xuất hiện ngắn ngủi sau hoàng hôn, thấp ở phía tây, rồi lặn theo mặt trời. Cảnh trăng cong cùng một hai chấm sáng trên nền trời xanh thẫm là cảnh nhiều người chụp được bằng điện thoại mà không cần kỹ thuật gì.
Nhìn kỹ phần tối của trăng lưỡi liềm, bạn sẽ thấy nó không tối hẳn mà có màu xám tro mờ, đủ để nhận ra trọn hình tròn. Đó là ánh sáng từ Trái Đất hắt lên mặt trăng, người ta gọi là ánh đất. Ánh đất rõ nhất khi trời đã sẫm mà trăng còn chưa lặn, tức khoảng ba bốn mươi phút sau hoàng hôn, và rõ hơn nữa khi nhìn bằng ống nhòm.
Buổi có trăng tham gia thường được báo trước trong lịch thiên văn hay các bản tin thiên văn hằng tháng. Trăng đi nhanh trên nền trời, mỗi tối nhích một quãng lớn, nên cảnh trăng đứng sát một hành tinh thường chỉ đẹp trọn một tối; tối hôm sau trăng đã dày hơn và lên cao hơn, xa khỏi nhóm.
Chụp hành tinh lúc chạng vạng bằng điện thoại
Chụp khi trời còn màu. Quãng hai mươi lăm tới bốn mươi phút sau hoàng hôn, nền trời còn xanh thẫm, chân trời còn vệt cam, hành tinh đã đủ sáng. Chờ tới tối đen thì ảnh chỉ còn chấm trắng trên nền đen, khó hiểu.
Có cảnh dưới chân. Chừa một phần ba khung dưới cho mặt biển, hàng cây, mái nhà hay đường viền đồi. Một người nhỏ đứng nghiêng chỉ tay lên làm ảnh có cỡ và có chuyện.
Chạm vào nền trời, kéo phơi sáng xuống. Máy hay tự làm sáng cả cảnh, làm trời bạc màu. Chạm vào vùng trời gần hành tinh, kéo thanh sáng xuống một hai nấc cho trời sẫm lại đúng như mắt thấy.
Tựa máy, để chế độ đêm làm việc. Tựa điện thoại lên lan can, lên balo đặt trên đá, hoặc dùng chân đế nhỏ. Nếu máy bật chế độ đêm, giữ yên đủ số giây máy đếm.
Zoom quang học vừa phải. Ống tele hai ba lần của máy cho hành tinh và trăng to hơn chút mà vẫn nét. Kéo zoom số quá tay thì điểm sáng thành vệt nhoè.
Không bật đèn pin chiếu bừa. Người khác cũng đang để mắt quen tối. Cần soi đường thì chiếu xuống đất, che bớt đầu đèn bằng ngón tay.
Đi về trong tối và để lại chỗ đứng như lúc tới
Buổi xem hành tinh lúc chạng vạng có một cái bẫy: lúc tới trời còn sáng, lúc về trời đã tối hẳn, và con đường mòn quen mắt ban chiều giờ thành một dải đen. Trước khi rời nhà, sạc đầy điện thoại, mang một đèn pin nhỏ hoặc đèn đội đầu, tốt nhất có chế độ ánh đỏ để không làm loá mắt người đi cùng. Trên đường ven biển hay đường đồi, đi theo lối chính, không cắt qua bãi cỏ cao hay mỏm đá cho nhanh.
Đi ít nhất hai người, báo cho người nhà biết chỗ mình đứng và giờ dự định về. Gió biển buổi tối lạnh nhanh hơn bạn nghĩ, nhất là mùa đông ở miền Bắc và miền Trung; một áo khoác mỏng trong balo là đủ. Nếu trời có giông phía xa, thấy chớp ở chân trời, thì bỏ buổi đó, vì đứng trên đồi trống hay mỏm đất cao ven biển lúc có sét là chỗ nguy hiểm nhất. Gặp người bị nạn, gọi 112 hoặc 115.
Lúc về, soi đèn xuống chỗ mình đã ngồi một lượt: vỏ chai nước, túi bánh, khăn giấy hay rơi lại trong bóng tối mà không ai thấy. Đường mòn ven biển đẹp vì ít người, giữ được như vậy là nhờ mỗi người mang rác của mình về.
Câu hỏi thường gặp
Hành tinh xếp gần nhau có nhìn được bằng mắt thường không?
Được với các hành tinh sáng như sao Kim, sao Mộc, sao Thổ, sao Hoả. Sao Thuỷ khó hơn vì nằm sát chân trời; cần chỗ đứng có chân trời rất sạch và thời gian đúng.
Giao hội đẹp nhất vào lúc nào trong buổi tối?
Thường khoảng hai mươi lăm tới bốn mươi phút sau khi mặt trời lặn, khi trời còn xanh thẫm và hành tinh đã đủ sáng. Muộn hơn, hành tinh xuống thấp và chìm vào lớp bụi sát chân trời.
Làm sao phân biệt sao Kim với máy bay?
Sao Kim đứng yên trên trời, ánh trắng đều, không có đèn nháy đỏ xanh và không di chuyển trong vài phút. Máy bay sẽ trôi đi, có đèn chớp.
Hành tinh thẳng hàng có xếp thành một hàng sát nhau như trong ảnh không?
Thường không. Các hành tinh rải trên một cung rộng của bầu trời, có cái rất mờ. Ảnh minh hoạ hay ghép hoặc phóng to nên trông chụm hơn thực tế.
Có cần ống nhòm để xem giao hội không?
Không cần, mắt thường đã thấy rõ. Ống nhòm tựa chắc tay giúp thấy các mặt trăng nhỏ của sao Mộc và ánh đất trên trăng lưỡi liềm, nhưng chỉ dùng khi mặt trời đã lặn hẳn.
Xem giao hội ở thành phố có được không?
Được, vì hành tinh sáng hơn ánh đèn thành phố. Khó nhất là tìm chỗ có chân trời thấp không bị nhà cao tầng che, như sân thượng cao, bờ sông rộng hay cầu đi bộ.